Vakarawarawataki na veibiu

Update: 10:21AM NA bula vakawati sa dua na ka e vakaibalebale ka vakatubu bula vei ira e vuqa sara na turaga kei na marama, ni raici vata kei na dredre kei na takiveiyaga ni bula e na nodra tu taudua.

E yacovi na talei ni bula oqori e na nodrau veitokani na veiwatini, na vakacegui ni nodrau dui gagadre vakayago, na nodrau vakaivotavota vata ena buli ni gone kei na itavi ni veisusu, ka vakakina nodrau veinuitaki vakairau ena qaravi ni vuvale kei na veiqaravi raraba.

Ia, na veisere se veibiu e dua na ka eda sa kila kece ni kauta mai e dua na draki dredre ki na bula ni dua na turaga se marama. 

Dina beka ni a douvaki na kena sagai me yaco, ia e sega ni vakarautaki rawa na levu ni mavoa kei na mosi e dau salamuria mai.

E ka isau levu na veibiu, ka ni sega ni tara wale ga na ka vakailavo, ia e mavoa kina na yalo kei na vakasama, e tawasei rua kina na vuvale vakabibi ko ira na gone ka lai bikai ira tu vakabalavu na kena revurevu.

Au a sa cavuta oti yani e na tolu na macawa kiliu na yavu e so ka dau yaco kina na veibiu. Au nanuma me�u goleva nikua e dua ka vakabauti ni sa vakatubura sara ga ki lagi na levu ni veibiu e yaco e na veiyabaki. 

Oqori na kena sa vakarawarawataki na Lawa ni Matanitu me baleta na veibiu. 

E dua na iwase levu ni matanitu e vuravura era sa taurivaka tiko na tiki ni lawa e vakatokai na �no-fault divorce.� 

Na tiki ni lawa oqo, sa sega ni yavu ni veibiu na nona cala e dua me vaka na kena ivakarau e liu, ia sa rawa vua na tagane se na yalewa me kerea ga ki na mataveilewai me sa sereka nodrau ivau ni vakawati ni sa sega ni yalona me vauci ena ivau oya.

Ko Viti sa muria tiko e na gauna oqo na Lawa ni Vuvale (Family Law) ni Ositerelia me vaka eda sa tekivu taurivaka e na yabaki 2003 se 2004. Na Lawa ni Veibiu ena ruku ni Lawa ni Vuvale eda taurivaka tiko oqo e yavutaki ena �no-fault divorce.�

E na ruku ni lawa ni �no-fault divorce,� e sega ni qai itavi tale nei Turaganilewa me vaqaqa vakamatailalai se ko cei a cala me qai vakatauca kina nona lewa me sa yaco na veibiu.

E na raica ga o Turaganilewa ni dua vei rau e sa gadreva me sere ka yavutaki oqori ni sa yacova na tinikarua na vula se dua na yabaki na dede ni nodrau dui tutu na veiwatini. 

Sa tau ga ekeya na lewa ni rau sa sere. 

Kena ibalebale, kevaka e dua vei rau na veiwatini sa lomana me biuti watina, sa na rawa ni vakavunene ga e na dua na ka lailai ka tokitoki ki na dua tale na vale. 

Oti ga e vula tinikarua, sa kauta nona gagadre vua na loya, ka biuta vakaivola na loya, dua na kena lavelave vei wati la oya, ka kauta ki na mataveilewai na nona ile kei na nona sa via sere.

E na raica ga ko Turaganilewa na matata ni veika sa biuta yani na loya, ka sa tau tale ga e keya na lewa me rau sa veisere na veiwatini. 

Sa vaka tu ga oya na kena rawarawa kei na kena totolo.

Na kena e liu e dau muria na sala balavu ka dau taura e tolu ki na lima na yabaki na kena dede na kena lako tu na veilewai. 

E vakavuqa ni sa dau lai waicala na cudru kei na kaukauwa ni veibeitaki ni dua na tai, sa lai tini e na veiyaloni ka lai yaco kina me rau veilesuvi tale na veiwatini. 

E na ruku tale ga ni �no-fault divorce,� ni sa kau ki na mataveilewai na kisi na gagadre ni nona sa via veisere e dua, sa na raica ko turaganilewa me na vakadredretaki se sogoti vei watina me tarova na gagadre nei koya sa via veisere. 

E sega beka ni dua na sasaga vou nei turaganilewa, ia sa koto sara ga e na matanivola ni tiki ni lawa oya ka sa nona itavi ga me vakamuria vakavinaka.

Na tiki ni lawa oqo e vakabibitaki ga kina na dodonu se galala ni tamata yadua mo kua ni vakararawataki tiko e na dua na ka ko sega ni duavata kina , na kena vakarawarawataki kei na kena isau lailai ki na mataveilewai. 

Me yacova mai na gauna oqo, na veilewai ni veibiu sa ka ni kena sainitaki na pepa e so ka muria mai na tau ni lewa me sa yaco na veibiu. 

Sa guilecavi vakadua na veiyalayalati ni vakawati ka rau vauci rau kina na tagane kei na yalewa, ia sa mai tamusuki nodrau ivau ena matanivola ni lawa ka ra tuva vosa kina na loya ka ra saumi e na ilavo levu.

Na �no-fault divorce� a tekivu taurivaki mai Rusia ena 1918, ka kautani kina na kaukauwa ni veiyalayalati ni vakawati mai na liga ni Lotu ka sa tokitaki na lewa ki na matanitu. 

Era sa mani muria talega e levu na matanitu mai Europe.

A tetevi Amerika e na 1950-1960, ia na Yasana levu ko Niu Oka sa qai mai vakadonuya tu me tiki ni nona Lawa e na Okotova ni yabaki oqo 2010. 

Me yacova mai oqo, sa taurivaki e loma ni Veiyasana (State) taucoko e Amerika na tiki ni lawa oqo.

E Ositerelia a tekivu taurivaki e na 1975 ka taurivaka o Niu Siladi e na 1980 vakacaca. E na 2002 sa vakacurumi yani ki Viti ka taurivaki sara e na yabaki rua ka tarava.

E so na vakadidike era kaya ni kena taurivaki na lawa ni veibiu na �no-fault divorce,� e musuka sobu e rua na ka. 

Matai, e musuka sobu na levu ni marama se yalewa vakawati era kunati ira. 

Kena ikarua, e musuka sobu na nodra vakamavoataki se vorati na marama e loma ni nodra vale ni vakawati (domestic violence).

Kena ibalebale e yaga vakalevu na tiki ni lawa oqo vei ira na marama, aya ni gauna ga era kila kina ni ra sotava na dredre e loma ni nodra vale, era sa sasagataka sara nodra veibiu. 

Baleta ke ra vosota tiko, sa na lai vakalevutaka wale na iwiliwili vakaivola ni marama era vakararawataki tiko.

Ko ira na lewe ni veisoqosoqo ka dau tutaka na veika baleti ira na tagane se turaga, era kaya ni tiki ni lawa oqo, e vakatabakidua me baleti ira ga na marama, ka ra sa sega ni rogoci kina na turaga.

Ia e so tale na isoqosoqo ka ra tutaka na veika baleti ira na marama era vakaraitaka ni tiki ni lawa oqo era lai vakaloloma kina e lewe levu na marama, ka ni gauna era veibiu kina sa muri ira sara tale ga na bula dredre ka tarava mai na bula vakaloloma kei na dravudravua. Ia e na yaga meda raica mada e so na ivakatautauvata vakafika ni levu ni vakawati ka ra tini e na veibiu. 

E dau tauri tu ga vakalevu ko Amerika me ivakatautauvata, ia au nanuma me�u biuta ki matada na ivakatautauvata ni levu ni vakawati kei na veibiu e Ositerelia, ka ni bau volekati Viti toka ka da sa tekivu muria talega kena lawa ni veibiu.

Ena yabaki 1973 e tiko e na 16,226 na veiwatini era a veibiu e Ositerelia. 

Ena 1974, e a 110,000 na levu ni vakawati ka 17,744 na levu ni veibiu. 

Ni oti ga e tini na yabaki, aya ena yabaki 1985, e 115,493 na vakawati ka 39,830 na levu ni veibiu. 

E na 1995, e 109,386 na vakawati ka 49,666 na levu ni veibiu, ena yabaki 1996 era lewe 106,100 era vakawati ka 52,500 era veibiu. Ia e na yabaki 2001, e 103,000 na levu ni vakawati ka 55,000 na levu ni veibiu.

Ko ni na raica e rua na ka ena fika au solia tiko yani oqo ecake, aya na kena sa lutu sobu mai na iwiliwili ni vakawati ka tubu cake na iwiliwili ni veibiu. 

Ia ni laurai na pasede ni veibiu se vesere e yaco e na veiyabaki, ko Ositerelia e sa volekati Amerika yani e na levu ni veibiu, ka koto e na 40 vakacaca na pasede era veibiu e veiyabaki. 

Kena ibalebale sa voleka tiko ni veimama ni vakawati era tini ena veibiu. 

Sa kena itukutukuni kina ni sa lewe lailai mai era vakamau ka levu cake era veibiu.

Na iwase levu duadua ni kisi ni veilewai ni veibiu e na veimatanitu oqo era kauta cake na marama ka tiko sara e ra na kena era kauta na turaga. 

Ia sa tubu cake tale tiko ga mai na kena era kauta vata na veiwatini. 

E na vuku ni kena sa vakadredretaki vei ira na watidra na nodra saqata na lawa ni veibiu, era sa vakarawarawataka kina me kakua ni vakavuna e levu na dredre vei iratou na gone ka me rau lomavinaka tale ga e na kena wasei na nodrau veiyau taukeni me vaka na vale, na ilavo, na veitiki ni qele kei na veiyaya lelevu e so.

E laurai talega, ni kevaka e soli na digidigi ni mate kei na veibiu, e kunei ni lewe levu na tagane e rawarawa cake me ra digitaka me ra mate ka dredre me ra veibiu. 

Ia na kena veibasai e kune vei ira na marama, ni ra digitaka vakelevu cake na veibiu mai na mate. 

E kunei talega ni ko ira era sa veibiu oti, e ka rawarawa sara me ra lai veibiu tale e na ikarua ni nodra vakawati. 

Eda nanuma ni ra na lai dei cake ena ikarua ni ra sa vuli mai na kena imatai, ia e kunei ni sega ni vakakina.

E dua na tikina e veivakamarautaki toka ni vaka e sa qai balavu cake na ivakatautauvata ni gauna erau vauci vata tiko kina e dua na veiwatini ni bera ni rau qai veibiu. 

E na 1980 vakacaca e dau tiko ga ena 10 na yabaki se lailai sobu na dede ni nodrau vauci tiko e lewe rua, ia e na yabaki 2007, e kunei ni sa bau yacova toka yani na 20 na yabaki na dede ni nodrau vauci vata tiko e lewe rua. 

Ia e ka ni rarawa ga, ni lewe levu e se lai tini ga e na veibiu ke mani lekaleka se dede vakalailai nodra vauci vata tiko.

Ena veiyatini (10) na lewenivanua e Ositerelia, e na tiko e na tolu vei ira oqori era sa veibiu oti. 

E na veiya dua na udolu na lewenivanua, e na tolu na drau era veibiu; ena veiya dua na drau na udolu na lewenivanua, ena tolu na udolu na veibiu.

Na yabaki ni veibiu vei ira na turaga e kunei vakalevu ni ko ira era tiko e na maliwa ni yabaki 40-50, ia ko ira na marama e na maliwa ni 35 ki na 45.

Dina ni veibiu e rawa ni tekivu mai na imatai ni vica na yabaki ka yacova ni oti e vicasagavulu na yabaki, na fika oqo e cake, e laurai ni ra veibiu vakalevu duadua kina na tagane kei na yalewa.

E na kena sa vakarawarawataki na lawa ni veibiu e na ruku ni �no-fault divorce� sa vakakina oqo na ivakatautauvata ni levu ni pasede ni veibiu e na vica na matanitu lelevu ena itekivu ni senitiuri oqo.

Ko Ositerelia e 49 na pasede, Niu Siladi e 42, Canada e 43, Peritania e 66, Amerika e 65, Sweden e 52, Rusia e 72 ka 10 ga na pasede ko Jamani. 

Ko Peritania, Amerika kei Sweden e sivia tiko na veimama ni vakawati era sa veibiu. 

Ia ko koya e toro cake duadua sai Rusia, na matanitu ka a tekivutaka mai na lawa ni �no-fault divorce.� 

Ni qai raica vata kei Jamani ni tini ga na pasede. A cava na vuna? Baleta o Jamani e sega ni taurivaka tiko na lawa oqo.

More Stories