Tawa vanua taumada

ESA koto oqo e ra na i tukutuku ka a talanoataka ko Talatala Epeli Rokowaqa, e dua vei ira na turaga i taukei era a vuli mai Navuloa ena vuli lotu ni Lotu Wesele ka vola kina e dua na i vola me baleta na keda i tukutuku na kawa i taukei, oya na “Tukutuku Makawa kei Viti”. Ni wiliwili sara yani.
Ai Kasovesi: O koya sa kawa ni gone, mai vua na ulumatua sa dau buli me tui ni vanua, se vanua matanitu. Sa dau cavuti talega me Sauturaga.

Ia erau sa vu na itutu oqo; Tui se Ratu, mai vua na marama sa lako mai na iTokatoka Turaga lewena, se turaga Mataniwai ka laki vakawati mai na vu tagane, sa tu ena itutu ni Ratu, se Tui. Ia na gone sa cavuti mei Kaso Vesi.

Ia, nonai tutu na marama, sa dau cavuti me Vunikawa se na ikawakawa se turaga Mataniwai, se mai tinani vale se Vonowai ka vaka.

Ia ka ra sa dau cavuti me Komai lomani koro, se turaga loma ni koro, na luvedrau na marama vu ni kawa, kei na kawa Ratu se Tui sa watina, ia, na luvedrau ulumatua, sa dau cavuti ena so na vanua, me vakavanua, sei taukei ni vanua.

Ia na ibalebale ni yaca oqo, sa bale vua na marama sai taukei ni qele, ni a tiko taumada na vu yalewa ena vanua sa nona, ka qai muri mai na vu tagane me watina.

Ia na luvedrau, sa qai cavuti me Vakavanua, ia na luvei Vakavanua, sa qai cavuti me Sau ni sa buli.
Ia na luvei koya na Sau sa qai buli me Tui ni vanua, se Ratu ni vanua, koya era liu tiko nikua. O koya sa gone mai vua sa cavuti me Vunivalu; ka sa vakaoqo na itubutubu ni kawa turaga e Viti: Sa turaga lewena se loma ni koro na luvedrau na vu, ka itaukei ni vanua: ka buli me Sau na luvei Vakavanua, ka buli me Tui se Ratu na luvei Koya Nasau.

E dua tale na itutu vakavanua ena matanitu o Rewa, yacana na ikasovesi, e sega ni ikaso ni tokatoka turaga, e ikaso ga ni vanua se matanitu o Rewa. Na itutu oqo era tiko ena vanua o Dreketi, ena koro o Nabuli kei Vunisinu.

Na Rokotuni mai Burebasaga, era colasau ka cudruvaka na vanua ena matanitu o Rewa, era icavu ni vanua, ni a tiko kina eliu o Rokoratu.

Sa dua tale na itutu vakavanua ena matanitu o Rewa, na Lawadoko na yacana. Sa yacabuli ni kenai liuliu na Tunidau. Ai tutu oqo sa ra tiko mai Vutia, se Vutiakoto, ka so tale na itutu era sa cavuti ga me Komai, ka Tui eso, ka Daunisoko na Vusanamu; ia na Daulevu sai liuliu ni matai era tiko mai Dorokavu, era kawa i Rokola, o koya na qase sa matai ni ta waqa.

Ia o ira era tiko mai Nasigatoka, ka so era tiko mai Toga i Naqavoka, era lako mai Toga Levu, ka so i Natogadravu.

Na kai Nukunitabua ga kei na Durucoko e segai. Ia sai cavu ni Tui o Dreketi, kai cavu ni vanua o Burebasaga, kai cavu ni matanitu o Rewa.

O Noco na matanitu ivakaukaua ni matanitu o Rewa. Na kena Tui e tiko mai Nabudrau, tiko mai Nakuriwai na kena Vunivalu, ia erau veitacini ga na vu ni tutu oqo.

E ulumatua na Tui, gone na Vunivalu. Ke sa kawaboko na kawa ni Tui, sa na rawa me kau e dua na kawa Vunivalu me buli me Tui.

Na vanua qo e dau cavuti talega na turaga buli me tui me Vunisalevu.

O Rokosau ga a lako mai Verata, sa buli nona kawa me Tui, a ulumatua o koya e tiko mai Nabuli.

O Noco e tiko na kena Gonedau, na kena Tuni kei na Komai eso, era iliuliu ena veikoro vakaNoco, mera vakaukauataka nodra matanitu.

O ira na vanua matanitu e so era dau cavuti me vanua vakaRewa. O Kadavu, Beqa, Serua, Vatukarasa, Korolevu, Namataku, Nadroga, Vatulele, Yatu Malolo. Era dui vaka Tui, vaka Takala, Tuni, Matanivanua, Komai, Sau, mera vakaukauwataka na matanitu o Rewa.

Me vaka sa wasei ena wase itutu ni tamata kei na vanua, kei na vanua matanitu, a caka mai Drevekai; era wasei kina na itutu ni vanua o Verata, kei na vanua o Bau.

Ia na vanua o Rewa kei na Bukebuke (Namosi) era wasei mai na buca o Nabukebuke. O ira na kawa i Degei II ra wase itutu ni tamata kei na vanua mai Navitilevu (Ra).

Era vakaTui ga ka Sau, ka Komai, se Kai, ka ra sega ni bau vakaVunivalu, e vakaVunivalu ga na matanitu o Verata, Bau, kei Rewa.

(3) O Bau: O Bau na ikatolu ni wasewase ni vanua matanitu e Viti eliu. O ira na lewena era kawa tagane vei Kubunavanua kei Tuiwai kei koya na Sau, ra kawa yalewa vei Lutunasobasoba, ia o Bau kei na kena veivanua matanitu kei na kena iSasavu kece era voliti koya, era cavuti vata ga me kai Bau, nira matanitu vata.

Na yacabuli e liu ena itutu vakavanua ena matanitu o Bau, na Rokotui Bau. Na Rokotui Bau, a digitaki kina e dua na turaga mai na Cokadi.

Ni se bera nira bulia na dauveibuli, era kauti koya mada ina itikotiko i Ratumaibulu, me vakatovolei kina, era kotora e dua na vatu ena dua na vunilolo sa nodra bure tiko na kadi, ena qai kau na turaga sa digitaki me lai dabe kina.

Koya e yaca ni tokatoka liu kina mai na mataqali Rokotui Bau na Cokadi, “A icoco ni nona idabedabe na kadi.”

Sa tovolei kina na nona sega ni yavalati rawa ena lewa na vanua matanitu kei na kena veivukiyaki na lewa; me sa bika matua na lewa ni vanua me tudei, me tawamudu.

Ke sa vosota rawa na mosi ni nodra katilaki koya na kadi, me sega ni bau yavala na yagona, sa qai vakabau me buli me Rokotui Bau.

A dau buli eliu ena itutu oqo na Rokotui Bau Vuaniivi, ia nira vakatalai tani ena nodra dau vakasaurara, era sa qai dau buli ga na kena vo era tiko e Bau, me yacadra na Keteramasi, se Malo, se Malosivo me vaka na vanua eso.

A yacadra levu eliu na Sauturaga, se Vusaratu, ia e digitaki mai na itutu oqo na imatai ni Rokotui Bau, o Rt Seru Mataidrau na Vuaniivi, kei Rokoratu na “Cokadi,” na Vusaratu.

O ira na kena kawa ni gone mai na itutu Vusaratu oqo, era cavuti me Sauturaga, se ikasovesi ni vanua, era tu ena itutu Bati, se Liganiwau. O ira na kawa ni ulumatua era Turaga, se Liga ni Magiti; o koya na itutu sa digitaki tiko mai kina e muri na Rokotui Bau.

Ena gauna era biuta Nakauvadra kina na nodra qase, se yacadra tikoga mai na kawa oqo na Vuaniivi, se kai Naivi, se Vusaratu.

E muri nira sa mai tiko ena wase itutu kei na wase tamata mai Drevekai mera dui muria na tamata na turaga sa lesi me iliuliu ni nodra dui vanua, sa yacadra levu tikoga na Vuaniivi se Sauturaga, se Vusaratu, “Na turaga lewena.”

Ni sa oti na wase tamata, sa yaco na gauna ni veibuli, era sa qai dui bulia na dauveibuli na turaga era digia me iliuliu ni vanua.

Era sa digia ga mai na kawa oqo o koya era bulia me nodra Tui, se nodra Vunivalu ena noda matanitu oqo o Bau.

Na veivanua era volita na matanitu o Bau, era sa cavuti ga me dui vanua matanitu vakaBau, se iSavusavu ni matanitu o Bau.

O ira kece na kawa turaga ni vanua oqo, era kawa ni Yavusa Ratu kei Kubunavanua me vaka au sa tukuna toka e cake.

Era tui ni wau, se Vunivalu ni wau, kei na Durucoko, era kawa ni Sau eso kawa i Tuiwai eso.

O ira na Tui ni magiti, se Vunivalu ni magiti ni wau, era kawa i Kubunavanua kei Lutunasobasoba.

Ena qai tomani tale yani.

More Stories