Tawa vanua taumada

ESA koto oqo e ra na i tukutuku ka a talanoataka ko Talatala Epeli Rokowaqa, e dua vei ira na turaga i taukei era a vuli mai Navuloa ena vuli lotu ni Lotu Wesele ka vola kina e dua na i vola me baleta na keda i tukutuku na kawa i taukei, oya na ?Tukutuku Makawa kei Viti?. Ni wiliwili sara yani.

Ia, ni ratou sa qai yaco kece mai o ratou na qase vei koya, ka sa tukuni yani vei ratou kece, ni sa totolo o Tuivanuakula. Ka ra sa mai yaloca kina vei koya, ni sa rui gone lailai, ni ra sega ni vinakata me liutaki ira.

Oti era sa qai vosavosa kina, ena vuku ni lewa i Ratu, era kaya, ?Sobosobo; me sa mai liutaki keda na gone lailai oqo. A lewa ca sara o dou cakava na qase.?

Ia ni sa rogoca o Rokomautu na nodra vosa na makubuna, sa ka levu kina na nona cudru. Ka sa qai lomana me sa kilica tale na tabua ni nona vosa mana.

Ka sa kaya, ?Oqori na tabua, dou qai lewa ga e dua me liutaki kemudou, ia sa oti ga na noqu lewa, dou sa sega ni via muria. Ia ni sa vosa oti o Rokomautu, sa qai kaya sara mai o Matawalu vei Ratu, ?Me sa neirau ga kei Tuivanuakula o Naisanokonoko; ni keirau a cici vata no mai.? Sa kaya tale mai o Lutumailagi, ?O yau talega Ratu, ni keitou a veitaravi no mai.? Sa mani kaya o Ratu, ?Sa vinaka, mo sa laki tiko kina.?

Ia ni sa vakaoqo nodra lewa na bera ena cici, sa qai lomai Tuivanuakula, se Kubunavanua, me sa tatau me sa bau lako i na dua na vanua, ni sa madua ni sa kau vakatani nona lewa na Ratu.

Ka sa qai mani kaya tale o Ratu, me sa laki kau tale mai na tabua, ka caka kina na vosa ni yalayala.

Ni laki raici na vanua ka koto kina, ka sa yali, ni sa butakoca o Vonini; sa qai kaya tale o Ratu, ?Sobo, sa qai seyavu na kalougata ni noqu lewa mana ni sa vakacacana o Vonini.?

Ka sa tagi ka kaya, ?I ragone, ena ca na nomudou vanua o Verata, ena gauna mai muri. Dou vakaukaua, ka tu vakatagane sara, ni maroroya nomudou vanua. Oti sa qai lomavata na turaga, me sa lewa ga o Rokomautu e dua, se rua, me rau sa tikoga mai Verata. Ka rau sa cavuta kina, o Kubunavanua se Tuivanuakula, kei Lutumailagi.

O Tuivanuakula sa bese ni tiko tale e Verata, ni sa madua vakalevu ena ka oqo. Koya sa vuna nona biuti Verata vakadua, ka lako sara i na vanua i tukana vakarua o Kubunavanua mai yasayasa o Muala. Emuri sa qai lako sara i Toga, ena nona lesu mai oqo, sa qai tauyavu kina na yavutu o Kubuna (Kubunavanua) me vakayaca ga vua nona koro. O koya au a tukuna toka ena dua na wase sa oti. Ni sa lako tani oti o Kubunavanua, era sa qai dui veiseyaki kece emuri o ira na makubui Rokomautu, ina veivanua e Viti era dui vinakata, i muai Tailevu ina ceva, Naitasiri, Lomaiviti, Lau, Taveuni, Vanualevu, ka veicurumaki ina kawa i Degei mai Ra, Nadroga, Namosi, Korolevu, Beqa, Kadavu.

Ia, moni qai dui kila ga na veivanua kece e Viti, ka vanua vakaVerata; ni o ira ga na makubui Ratu oqo era veiseyaki; ena vuku ni veitaucicitaka na turaga, era nomuni vu ni kawa tiko na veimataqali turaga eso nikua.

Ni ra sa dui lako kece na gone turaga na makubui Rokomautu, sa qai mani tikoga mai Verata o Matawalu, na ika rua ni veitaucici; ka sa qai tiko emuri mai Kubuna na imatai.

Oqori ga na vuna sa nei Bau kina emuri, na kalougata ni tutu vakavanua sa liu. O koya sa vakayacora rawa kina o Ratu Cakobau na lewa, me vakataudeitaki na ka ena kalougata kina o Viti, oya na Lotu va Karisito, (Wesele) sa cabe i Viti ena yabaki 1835, kei na nona vakadonuya, me vakarurugi Viti na kuila vaka Peritania, ena yabaki e 1871. Oqo ga, na ka ni veivakalougatataki sa nei Kubunavanua; na vu i Kubuna.

Wase 18. A wase itutu ni vanua mai Drevekai Vitilevu

Ni ra sa mate tiko yani neimami qase era kunei Viti, era sa qai bula tu na luvedra kei na makubudra, kei na nodra kawa kece, ra vakawai Vitilevu tiko ena gauna oya.

Sa qai lewa o Rokomautu na Ratu, me caka mada na wase itutu ni vanua, kei na kedra dui sasavu na vanua, kei na nodra i tutu vakavanua na lewe ni vanua. Ia me sa caka mai Drevekai, mai ului Waibula, ena wai ni vesi, Vitilevu. Ka ni sa veimama kina na vei tikotiko kece e Vitilevu, mai na Vualiku, mai na Ceva; mai na Tokalau kei na Ra.

Ia ni sa kacivi ira kece na veimata turaga, kei na lewe ni vanua, o Rokomautu, ka sa tukuna vei ira, mera sa veivosakitaka masa na ka bibi oqo. Ka ni sa kila o koya, kevaka era sa dui tiko vakavanua vata, kai sasavu vata, ka vakamataivalu vata, ka matanitu vata, ena qai dei na nodra veivanua, kei na nodra matanitu. Ni ra sa veivosaki na turaga, era sa loma vata me sa vakayacori na lewa oqo ?Ka ra vaka mana, e dina? Ka sa vakaoqo na ivakarau ni wase i tutu ni vanua, kei na itutu ni lewe ni vanua era sa loma vata kina na veimata turaga:

1. Na kenai wase levu ni kawa ni lewenivanua sa tawa kina o Viti.

(1) O ira sa cavuti me Qali Kamami.

(2) O ira sa cavuti me Qali Cavakilagi. Mo ni kila na wekaqu, na iwase levu ni vanua, se kawa e rua oqo, sa bale vei rau na veiganeni e rau a drua dadakulaci. O Catanatamani na tagane; era sa vu kina na Qali Kamami. O Tikinivula na yalewa, era sa vu kina na Qali Cavakilagi. ?Era sa dau cavuti me Toma naivi.?

2. na iwase levu ni kawa e 4 sa tubu mai vei rau na veiganeni: (1) Na kena wase rua va qalevu, se qali balavu, o ira na kawa i Catanatamani.

O ira na kawa ni ulumatua era sa dui cavuti me Tako mai na so na vanua, ka cavuti me Tacini ena so na vanua.

(2) O ira na kawa ni gone, era sa cavuti me Lavo ena so na vanua, ka cavuti me Ketenitukani ena so na vanua. Ia na yaca e 1 oqo sa dau cavuti vakalevu mai na yasai Vitilevu i na Ra, ka dau cavuti tale vakatikina mai Namosi.

Na kena wase rua vakayavusa balavu na kawa i Tikinivula. (1) O ira na kawa ni ulumatua, era sa cavuti me Liga ni Magiti se Yavusa Turaga. (2) O ira na kawa ni gone era sa cavuti me Liga ni Wau se Yavusa Bete, se Yavusa Bati.

Ia mo ni raica mai na nomuni dui vanua na ivakadinadina ni ka au sa tukuna toka e cake. O ira kece na mataqali Turaga e Viti, era sa vu yalewa.

O ira kece na Mataqali Bati, era sa vu tagane. Ia ka sa veicurumaki rawa na kawa e rua oqo e Viti ena gauna emuri, ena nodra veidomoni vakai ira.

Ia ka sa macala sara, ni sa vakawati eliu vei rau na drua oqo, o koya ka yalewa, o koya sa yavusa turaga kina nona kawa, ni sa ulumatua mai vua na kawa ni tagane. na iwase levu ni kawa, ena nodra lako sobu tiko mai me vakatawa na vanua o Viti Levu. Era sa lomavata na turaga, me sa wase rua. (1) O ira na kawa ni ulumatua, se yavusa turaga, me sa nodra na tai ni magiti, koya era sa mani dau cavuti kina na yavusa me Liga ni Magiti. (Me baleta nona dau vakasaqa kakana na vu yalewa). O ya, mai na tai mawi ni Wai ni buka, ni da lako sobu tiko mai i baravi.

(2) O ira na kawa ni gone, era sa cavuti me Liga ni Wau se Yavusa Bati sa votai vei ira na tai ni wau. Me baleta nona taura na iwau ni valu na vu tagane, kei na nona kania na Dinu ni Valu, na kakana sa vakasaqara na vu yalewa.

Koya sa mani dau cavuti kina nona kawa me Yavusa Bati, se Yavusa Bete, me baleta nona dau curumi ira nona kawa sa digia o koya na vu tagane ni tamata dina, me vakatakila kina na lomana, se ra kaukauwa ena ivalu, se ra malumalumu.

Koya na ka oqo, sa cavuti kina na vu tagane me Kalou ni Valu, ka cavuti na vu yalewa me Kalou ni Magiti.

Ena qai tomani tale yani.

More Stories