Tawa vanua ni Kaunitoni

ENA macawa sa oti eda sa mai yacova na nona sa biubiu o Sagavulunavuda mai Edronu me sa gole ki Vuda, kei ira na i wase ni matai lawalawa ka ra vodo mai ena Kaunitoni era sa biubiu talega me ra tawana yani na veicolo ni vanua kei Nadi ena nodra muria cake na Tualeita me yaco sara yani ki Ului Conua. Ena macawa qo ena talanoataka tale o Ratu Marika Saukuru na nona sa mai vakaitikotiko e na veitokaitua ko Momokoriqwa kei ira na vo ni lawalawa ni Kaunitoni.

A talanoataka taumada ko Saukuru ni ratou a mai tiko vakalekaleka e Edronu ko Degei kei ratou na nona i lewe ni waqa ni bera ni ratou qai muria cake na veidelana e Sabeto ka mua vaka ki na ceva ni qakilo ni Tualeita me yaco sara ki Ului Ne.

?Na yavusa o Ne, Leweidrasa, Leweikoro, Navatulevu kei Viyagoisaukova era mai tiko wavolita na Ului Ne ka ra sa vakaliuca tiko na yavusa Ne me nodra iliuliu. Era sega soti ni dau vakaitavi vakalevu ena i valu, ka ni ra kila vinaka tu na veivanua volekata na nodra kaukauwa na veiyavusa qo ni ra baitaki vinaka sara tu ga ena nodra bainivalu ena nodra vakaitikotiko wavolita na Ului Ne.?

Ia, e tomana o Saukuru ni dua ga nai valu ena nodra a gole yani na Qalinabulu mai na colo kei Ba ka ra valuta yani na veiyavusa ena veikoro e Ului Ne, ia e ratou a mani la?ki viribai toka mai na yavusa Ne ena nodra koro ni valu ena qakilo ka ra mani cabe cake ki na mua ni ulunivanua o Ne. Ena mua ni Ulunivanua o Ne, mai kea era vakadrukai rawa kina na Qalinabulu.

?O ratou na Navatulevu kei na Viyagoisaukova era vunitaki ratou na Qalinabulu ena nodra takosova na Tualeita ka ra mani la?ki tiko ena Vualiku e Nagwagwa ka sega sara ni yawa sara mai Vitogo.

Ia, o Degei ea mani vakaitikotiko talega ena yasa ni Ului Ne kei na so na nona dauveiqaravi ia e tiko talega e kea na qara ka mai vakaitikotiko kina.

Ena qai talanoataki malua yani na vuni nona biubiu ko Degei me gole sara ki Nakauvadra.

E toka talega oqo e ra na veika a cauraka o Paula Qereti na parofesa ni vuli vosa ena Univesiti ni Ceva ni Pasivika me baleta eso na ka e yaco ena vuku ni nodra i talanoa na qase kei ira na yago vulavula me baleta na tawa vanua.

Paula Qereti

Ia, na italanoa buli gona qo sa ra qai vulica na imatai ni itaba qasenivuli itaukei ni noda vanua. Era sega ga ni kila ni italanoa buli wale ga, ra nanuma ni ka dina taucoko, vakabibi ni rau italatala rau a bulia – ena gauna ya, na vosa ni italatala, vakauasivi ni kaivalagi, e ikarua ga ni vosa ni Kalou. Sa mani vakabauti ni ka dina, qai vulici ena veikoronivuli e noda vanua – me yacova nikua!.

Eso vei ira na gonevuli ni Vulilevu era sa qai kuria tale. E le rua rau a qai tabaka vakaivola: e dua, na yacana buli o ?Denicagilaba? (vakabauti ni o Ilai Motonicocoka mai Bau) a rawata kina na imatai ni icovi ni veisisivi vola italanoa makawa ena Na Mata, a mani tabaki kina ena 1892-1894, kena ulutaga ?Ai tukuni ni vanua eda vu maikina?. Kena ikarua, na yacana buli o Mokunitulevu Na Rai, yacana dina o na iTalatala Epeli Rokowaqa, mai Maumi. A tabaki na nona italanoa, vakatokai me ?Ai Tukutuku kei Viti? ena Tukutuku Vakalotu, rauta na 1924.

Sa oti tale e vicasagavulu na yabaki qai siqema e dua na turaga ni Igiladi vakailesilesi vakoloni, a daunivakadidike tale ga ni itukutuku makawa, o Peter France, ni sega ni italanoa vakaviti dina na italanoa ni Kaunitoni kei na ilakolako mai Aferika. Sa mani dikeva sara na itukutuku ni kena buli na italanoa qo, a qai tabaka na macala ni noda vakadidike ena ivola na Charter of the Land, tabaki mai Okosivote (Oxford University Press) ena 1969.

Meda lesu tale mada ina yaca ni noda vanua, o Viti. E dau talanoataki vakalevu ni vu mai na nodra ?vitika na kau? na noda vu ena nodra ilakolako e loma ni veikau e Vitilevu.

E vu mai vei na ivakamacala qo?

Sa macala ga ni vu mai vei rau na qasenivuli mai Navuloa, o Misi Faisoni kei Misi Kere, se vei ira beka na nodrau gonevuli. Qo na kena ivakamacala me vaka a vola e dua na vuli oti mai Navuloa, o Denicagilaba, ena Na Mata ni vula o Me 1893:

?Au a talanoataka oti na nodra lako eso na turaga kei na nodra tamata ni bera ni mudu na ivalu mai Nakauvadra. O ira kece na veituraga era ito nei Degei ena gauna e tekivu kina na ivalu, ni sa veimama na vala, era nanuma ni rau na kaukaua o Nacirikaumoli kei Nakausabaria a mani vuki na lomadra ka tekivu me ra kauta vei rau na kakana, nira sa tokabaitaki vakadede sa lailai na kedra. A vuni tavuki ni lomadra ni ra raica na verevati a cakava o Rokola nira mate kina vakalewelevu na ito nei Degei. Ni sa kila o Degei kei iratou na gone turaga na luvei Lutunasobasoba ni so na nodratou ito era kanakanaiyarua tiko, eratou mani lewa mera vakatalai mai Nakauvadra, ni na sega ni mudu na ivalu ke ra tiko ga kina.

Era lakolako e veikau o ira na vakasavi, era dui domona na vanua era muria, ra dui tiko sara kina, ra tara koro kina. Era vakatoka me o Viti me ivakananumi ni nodra viti mai ena veikau loaloa kei na vanua ca. Oya na ibalebale ni yaca Viti ni sega na gaunisala ena gauna oya. Era vakatoka talega na noda qase na vanua taucoko qo me o Viti, nira kunea na vanua qo ena butobuto ni cava. Au guilecava na tikina oqo ena Wase 1. ?

Qo e vaka me kaya tiko o Denicagilaba ni rua na ibalebale ni yaca ni noda vanua. E dua, na ivakananumi ni nodra vitika na kau na vu ena nodra ilakolako e Vitilevu, kena ikarua ni vakaibalebale ena nodra kunea na vanua qo ena butobuto ni cava (ya na cagilaba). E sega ga ni macala vei na isema ni butobuto ni cagilaba kei na yaca o Viti.

Na ikarua ni vuli oti ena Vulilevu me kuria qai tabaka na italanoa qo, o Epeli Rokowaqa, e vaka tu qo na nona ivakamacala :

?Oqo na imatai ni waka ni vugayali, e tubu mai na vugayali ka tiko mai Namolikalagi mai ului Nakauvadra.

A wakana qo e dau cavuti talega me Tualeita (Tua i tamaqu) na vanua era cabeta taumada mai na kawa i Degei, era vitilaka mai kina na veikau loaloa, ka yaco i Nakauvadra.

A vakayaca na koro vei Vuvadrasei, na ulumatua i Tura (Nakauvadra) koya ka rau yaco mai i Viti e liu kei tamana, ka vakayaca na vanua vei ira na kawa i Degei ?Me i Viti.? Me ivakananumi ni nodra vitika e ligadra na veikau me nodra sala i na koro i Vuvadra na luvei Tura, na luvei Tomanaivi, na luvei Ratumaibula, nodra Kalouvu.?

E dua tale na kena ivakamacala e tiko ena ivola vata ga nei Epeli Rokowaqa:

Oti sa qai lewa o Degei me taubale e vanua o Coci, qo na yaca mai Ijipita, me sa liutaki ira na uabula kei na cauravou. O Degei, kei iratou na tacina, na yalewa kece, kei na gone, mera vodo e waqa.

Ni sa oti nodra veivosaki, sa macala na sala era dui muria; sa cabe i ucui Yadromu o Coci na luve i Ravugayali kei Tuinona na tacina, kei ira na tamata kaukaua.

Ni sa leqa na sala era muria, sa lewa o Coci mera sa vitika ga e ligadra na veikau loaloa, ni sega sara ni dua na iyaragi ni cakacaka e tu vei ira, ni sa vuqa na yabaki na nodra lakova tiko mai na veiwasawasa, kei na veivanua, era qai yaco mai i Viti, na vanua nei Ratumaibula.

E dina ni sa sega ni kune nikua na ivola sara ga era vakayagataka na gonevuli mai na Vulilevu (de dua a sega ga ni taba vakaivola), ia a vola tale ga o Epeli Rokowaqa e so na itukutuku me baleta na nona se vuli mai Rijimodi kei Navuloa:

Au tarogi koya tale, ?E vei o Vuda au vakasaqara tiko?? E kaya, ?Sa tukuna ga vei au na ivola ni karua ni gauna, ni rua na vanua e yacana o Vuda, e dua daru sa tu kina qo e Viti, na ikarua e tiko ena baravi i na Tokalau mai Aferika, e voleka i na yanuyanu o Matakasika.?

Au kaya, ?Mada na ivola oya, meu raica.? Ni solia vei au au wilika, au qai kaya vua, ?E tautauvata sara na ivola qo kei na ivola ni tukutuku ni gauna e rua, a laveta o Misa Kere na Qasenivuli mai Rijimodi, kei Doketa Faisoni, na qase ni vulilevu mai Navuloa, ni rau kaya vaka – Misa Kere ?E tautauvata sara na itovo ni veika e caka e Viti, kei na veika e dau caka mai na koro o Cepi mai Ijipita.

Sa macala kina nira tubu ena matanitu o Cepi mai Ijipita na nomuni qase.? Doketa Faisoni, ?Eso na vosa mai Matakasika e tautauvata kei na vosa vakaviti. Era dau cavuta na Upi, Wai, Buqu.

O Vuda talega e tiko ena baravi mai Aferika. Ia na veiyaca kece ni koro era tiko qo e Viti, e tiko kece sara mai Taganiika, ena dua na drano e Colo mai Aferika. E tiko kina o Verata, Rewa, Bureta, Batiki, Kabara kei Vuda e baravi.?

Na koro a tauyavutaka o Degei na luvei Tura, na luvei Ratumaibula, a vakatoka me yacana o Vuda. (Vu ni tamata, vu ni koro, vu ni vanua.) Sa macala ena itukutuku kei Viti qo, ni sucu mai Aferika o Degei.

Ena qai tomani tale yani.

More Stories