Rai lesu, ka rai ki liu

Oqo na nona cau ena veimacawa na lewe ni Palimedi, o Viliame Gavoka ena vuku ni so na rai me vakauqeti keda na IiTaukei ena vuku ni vakacicivaki bisinisi kei na veivakatoroicaketaki eda rawa ni qarava me na vukei keda ena veisiga ni mataka. Ni wiliwili sara yani.

Ni da veiwasei ena sasaga ni noda vakaiyautaki na kawa iTaukei, ena vinaka meda raica lesu eso na veituvatuva era tuvana o ira era sa liu me baleta na tikina bibi oqo.

Eda raica ni sega ni kavou na kauwai e tiko e daidai me baleta na noda sa rui bera vakalevu o keda ena veika vakavuli, veika vakailavo kei na veika vakaitikotiko.

Era a sega ni vakaweleweletaka na nodra i tavi o ira era sa liu, ka ra vakadabera kina e vica na i tuvatuva me vukei keda me vaka: na tabana ni cooperative; na Fijian Banana Venture; na Fijian Development Fund; na Land Development Authority; na Seaqaqa Sugar Cane Scheme; na Yalavou Beef Scheme; na commercial loans ena Fiji Development Bank; na Native Land Development Corporation, kei na vica tale. Ia, o ira kece oqo e sega ni taucoko sara, ka vakatikina ga na veika era rawata veikeda, ka se yaco tiko e daidai na bera vakaitamera.

O koya taudua ga e lako vinaka, oya na Fijian Holdings Ltd, era vakadabera na Bose Levu VakaTuraga (BLV) ena yabaki 1984, ka sa yaco e daidai me dua na kabani levu ena noda vanua.

Ni vakadikevi se e cava era sega kina ni mana e vuqa na veituvatuva, e laurai ni sega ni ologi vinaka mera taucoko, se semati vakavinaka ki na veitabana tale eso, vakabibi ena kena vakailavotaki, ka dikevi vakawasoma, na qaravi tavi.

Na tikina oqo e a gadreva me walia na matanitu ni SDL nei Qarase, ka vakadavora kina na i tuvatuva ka vakatokai me ?50/50 By Year 2020?.

Oqo na rai vakayalomatua kei na bolebole vakaitamera meda tautauvata kei ira na veikawa tamata tale eso, o keda na kawa iTaukei Viti kei Rotuma ena yabaki 2020.

Na tautauvata oqo; oya ena vuli, ena veivakailavotaki, kei na i vatagedegede ni bula vakaitikotiko.

E tuvani vakavinaka sara na veika kece e dodonu me vakayacori meda rawata kina na bolebole oqo, wili kina na veitabana eso mera vakadikeva tiko vakavoleka na mana ni veika e sa vakayacori tiko (monitoring). E tuvani vakayadudua na veitabana kece, ka ra dikevi vakavoleka sara mera rawata na i nakinaki baleti ira (sectoral KPI?s).

E totoka na I tuvatuva kece oqo ka tekivutaki mai ena yabaki 2001 ka namaki me sa yacova na vanua eda gadreva ena yabaki 2020. Eda lewe vuqa eda nanuma na veika e vakayacori rawa ena gauna ni veiliutaki nei Qarase, wili kina na tikina bibi na i qoliqoli kei na qele voli vakadua, eda veiwasei kina ena vica na macawa sa oti.

Na veika kece e tuvatuvani oqo, era ologi tiko ena ruku ni ?affirmative actions? kei na veitokoni mai na matabose kei vuravura (UN-ILO 169; UNRIP), me baleti keda na kawa iTaukei.

E vakalawataki talega ena ruku ni yavu-ni-vakavulewa (1997 Constitution the Compact in chapter 2).

Ia, e mai leqa e Viti ni okati na veika kece oqo me veivakaduiduitaki, ka boroi kina na matanitu nei Qarase me ?racist?.

Na ?affirmative actions? e Viti e qai tekivu sara e muri. Era vuqa na veiyasai vuravura era sa vakadaberi makawa kina na mataqali veivuke vakaoqo me vakatotolotaka na nodra vukei o ira era bera tiko.

Eda raica na ?affirmative actions? e South Africa, Namibia, Malaysia, America, Canada, Ositerelia, Niu Siladi, Idia, kei na vuqa tale.

O koya na matanitu e levu taudua kina na ?affirmative actions? oya o Idia.

Ena vakadidike ni Kalelkar Commission e Idia ena yabaki 1953, e kunei ni rua na udolu, tolu na drau ciwasagavulu ka ciwa (2399), na veikawa tamata (caste), era okati tu mera ?other backward castes? (OBC); ka dodonu mera vukei.

O ira oqo era ologi ena yavu ni vakavulewa kei Idia mera vukei ena vuli, ena vakacakacakataki kei na nodra tikina e Palimedi.

O koya na kena e Canada e vakabibitaki ena nodrau veiwasei o ira na kawa vakaPeritania kei ira na kawa vakaVaranise.

Ena veitabana kece ni veiqaravi vakamatanitu e dau qarauni me veirauti na kedra i wiliwili o rau na kawa tamata ruarua oqo.

O keda eda sa lesu mai e Canada eda raica ni volai na veika kece ena vosa vakaPeritania kei na vosa vakaVaranise.

E tiko talega na ?affrimative actions? baleti ira na iTaukei kei Canada.

Au vakaraitaka tiko na veika kece oqo me vakadeitaka kivei keda ni sega ni o Viti ga e vakayacori kina na ?affirmative actions?.

Au sa vakaraitaka oti ena dua noda veiwasei ni a kaya o President Obama, ni kevaka e a sega na ?affrimative actions? e America, ke a sega ni cabeta rawa o koya na itutu cecere ni Peresitedi.

E sa mai yaco e Viti me veisau na yavu ni vakavulewa, ka sa vakatabui na ?affrimative actions?. Ia, e dodonu meda veitalanoataka tale na tikina oqo, ka tuvatuva ka me vaka na ?50/50 By Year 2020?.

E vuravura raraba e daidai kei Viti talega, esa ciqomi kina na vakatutu ena United Nations meda yacova yani na bula sautu o keda kece na lewe i vuravura ena yabaki 2030.

Oqo e vakatokai me ?Sustainable Development Goals?, se kilai levu ena kena valekaleka na SDG.

E rauta ni tini-ka-vitu na kena yavu; era daumaka kece, ka totoka kevaka e rawata vinaka o Viti na veika e tuvatuvakataki.

Kivei keda eda duavata kei na ?affirmative actions? me vukei keda na kawa iTaukei, ena rairai kena e vinaka me vakayacani vou na i tuvatuva nei Qarase, ka me sa yacana na 50/50 By Year 2030.

Eda sega tale ni vaqarai ira na vuku mera mai vakadabera kivei keda, ka ni sa ologi vinaka tu ena ruku ni bolebole sa tu rawa. Meda rai lesu ga ki na 50/50 By Year 2020, ka rai ki liu ki na 50/50 By Year 2030.

More Stories