Qele ka volitaki ena gauna e liu

E VUQA na gauna e dau tarogi kivei keimami na lewe ni Palimedi, se e vakacava na vei tiki ni qele eso era volitaka na noda qase ena gauna makawa; ka vakabauti nira volitaki ena gaunisala e sega ni matata.

Oqo e dua na tikina mosimosi vei keda, ni o ira na qele vakaoqo era sa cawadru vakadua mai ligada (freehold); ka vakabauti ni a s ega ni veiraurau na levu ni qele e volitaki vata kei na kena i voli.

E kainaki ni so era volitaki ena dua na i sulu tavoi; dua na vaivo ni tavako; se ena so tale na veika eda okata e daidai ni sega ni veiganiti.

Era qele vivinaka sara era okati tiko ena tikina oqo, ka vuqa era volekata na noda i tikotiko.

Na loma tarotaro oqo e sega ni qai koya ga e daidai, e a se vakayacori makawa sara mai, oya ni oti ga na soli kei Viti ki Peritania. Era a loma tarotaro na noda qase ena nodra sa raica na cakacaka ni Lands Claims Commission ena kena sa vakadeitaki me nodra vakadua o ira na vulagi, vakabibi o ira na valagi, na veitiki ni qele era kaya nira sa volia.

E a mani yaco me kudru na loma tarotaro oqo, ka vakaraitaki kivua na matanitu ni koloni ena gauna koya, ia, e a sega ni vakayacori kina e dua na ka.

Ena kena sega ni wali mai ena gauna koya, e sa vakadredretaka na veitalanoa ena veitaba tamata e tarava, ka ni sa vakawakana na taukeni ni qele, ka viribaiti ira na veitiki ni lawa lelevu eso me vaka na ?time bar? kei na ?indefeasibility?.

Na ?time bar? e kaya, ni kevaka sa dede na kena taukeni e dua na ka, sa na sega ni rawa me veitalanoataki tale na kena taukeni; na ?indefeasibility? e kaya ni kevaka e dua na qele sa soli me ?freehold? se ?fee simple?, e sa vakoti sara ga vakadua.

Oqo e dredre kina na kena veitalanoataki, se kunei e dua na kena i wali na qele kece eda okata ni sega ni dodonu na kedra cawadru mai ligada.

Ia, ena matanitu ni SDL nei Qarase, e a vakatututaki kina e dua na lawa e Palimedi, e vakatokai me Indigenous Claims Tribunal Bill 2006, me kunei na kena i wali na noda gagadre baleta na veiqele vakaoqo.

E a tuvana na vakatutu oqo e loma ni Palimedi na Vu Ni Lawa, o Qoriniasi Bale ena i kaciwa ni Okosita 2006 (9th August 2006), ena kena I tuvatuva vakaPalimedi e vakatokai me ?2nd Reading?.

Oqo ni sa oti na veisolivakasama raraba vata kei ira na tabana lelevu eso me vaka na Veivale ni Volavola ni Yasana; na Bose Levu VakaTuraga; na Fijian Affairs Board; na Veitarogi Vanua; na Matabose ni Qele Maroroi; na Ministry of Lands; vata kei na veitalanoa raraba kei ira na lewe ni vanua ena veiyasa i Viti.  usutu ni vakatutu vakaPalimedi oqo, oya me vakadaberi e dua na matabose ni veivaqaqai se ?tribunal?, me rogoca na kudru ni kawa iTaukei, ka kunea e dua na kena i wali e veiganiti.

Era a talai talega o ira na noda gone buta ena lawa mera la?ki vakadikeva se a vakacava na kedra i tuvatuva na veitribunal vaka oqo e Niu Siladi, e Ositerelia, vata kei ?Canada?.

Oqo e tolu na matanitu era kudru talega kina na kawa iTaukei ena veiqele eso e cawadru mai ligadra me vaka e yaco e Viti. Ia, o koya e veiganiti kei keda oya na kena e Niu Siladi, ka vakatokai me Treaty of Waitangi Tribunal. Era kudruvaka na wekada na Maori, ni sega ni vakamuri vakavinaka na Treaty of Waitangi (me vaka na noda Deed of Cession), ka vakadabera kina na Palimedi e Niu Siladi e dua na ?tribunal? me rogoca na nodra kudru.

E serelaka e Palimedi o Qoriniasi Bale na veika eda kila ni a yaco ena veivoli ena gauna koya me vaka: na veicalati ni vakaitamera ni qele e volitaki kei na kena I sau; eso e sega ni nodra na qele, ia, era vakauqeti mera volitaka; ena kena sega ni tautauvata na kila na veika vakailavo o koya e voli qele kei koya na iTaukei e volitaka na qele; na bubuluitaki ni qele kivua na Lands Claims Commission mai vua e dua e sega ni lewe ni mataqali se tokatoka; o ira eso e vakabauti nira a vakasaurarataki mera soli tukutuku baleta na qele ena dela ni lecaika; eso era solia na qele kivei ira na valagi me veisausaumi ni dua na cala vakalawa.

E vakabibitaka na Vu ni Lawa ni SDL ni na dredre sara me kunei na kena i wali na leqa oqo ena ruku ni lawa vakamataveilewai vakaPeritania, o koya e dau kilai raraba me Common Law Courts. E vakamuri na Common Law e Ositerelia, ka kunei ni sega ni walia rawa na nodra kudru na wekada taukei e kea.

Era kunea e Niu Siladi ni dredre me taqomaki na veika e nodra na Maori ena ruku ni Common Law.

O koya oya e mana kina na ?tribunal? ni rabailevu na veika e rawa ni okata me vaka e vuqa na tikina era sa buwawa beka, se e vaka na i tukuni; se na veika vakavanua kei na veika vakapolitiki.

Ni vakatautauvatani, e qiqo na veika e okati ena loma ni Common Law Courts ka sega ni ganita na veitalanoa me baleta na noda kawa kei na veika tale eso e baleti keda, ka yaga ki na veivaqaqai ni ?tribunal?.

E tuvani sara vakavinaka na veika e baleta na ?tribunal? ka vakaraitaka oqo o Qoriniasi Bale, ka tiko ena ?Hansard? e Palimedi na kena taucoko.

Ia, e mai yaco tiko e kea na veika baleta na qele vakaoqo; me vaka ni sa mai veisau na matanitu. Meda veitalanoataka ka masulaka me na vakadaberi ena dua na siga na ?tribunal? vakaoqo.

More Stories