O Momokoriqwa na tuwawa ni Nadi

E laurai toka oqo na ului Momokoriqwa na tuwawa ka davo koto ena loma ni delana e Ului Ne. Ko Momokoriqwa e kavetanitaka mai na Kaunitoni ena nona tomani Degei I mai ena i lakolako ni tawa vanua. Veitaba: VAKARAUTAKI

ENA macawa sa oti eda sa mai kila rawa kina ni o ira na yavusa Ne, wili kina o Leweidrasa, Leweikoro, Navatulevu kei Viyagoisaukova era mai tiko wavolita na Ului Ne ka ra sa vakaliuca tiko na yavusa Ne me nodra iliuliu. Era sega soti ni dau vakaitavi vakalevu ena i valu, ka ni ra kila vinaka tu na veivanua volekata na nodra kaukauwa na veiyavusa qo ni ra baitaki vinaka sara tu ga ena nodra bainivalu ena nodra vakaitikotiko wavolita na Ului Ne me vaka a vakaraitaka ko Ratu Marika Saukuru. Ia, e na macawa qo e kaya o Ratu Saukuru ni na sereka tiko yani vei keda se ko cei sara mada na tuwawa ka gole vata mai kei Degei ena i lakolako ni tawa vanua ni Kaunitoni.

E tukuna o Saukuru ni levu sara na veitalanoa kei na vakatataro edau basika tiko vei ira na lewenivanua ena nodra raica tiko na ulunivanua ka vakatoka nai rairai ni tuwawa e Nadi. Ia, e dau laurai vinaka sara tu ga yani e na tolo ni gaunisala levu ni biu yani na taoni o Nadi me gole vaka ki na rara ni waqavuka levu e Namaka, me gole sara yani vaka ki Lautoka.

“E na tao toka na mata kevaka mo ni kauwai ena i bulibuli ni ulunivanua ena yasamu i matau ni biubiu mai Nadi meda gole yani vaka ki Lautoka ni vaka toka na i bulibuli ni tamata se tuwawa e davo tu vakatadraicake,” e kaya o Sakuru.

E tukuna o Saukuru ni o koya dina na tuwawa ka davo koto ena ulunivanua kei Nadi e vunitaki toka vakamatau ena daku ni veidelana levu ka laurai tiko yani e gaunisala levu.

“Na tuwawa saraga qo na neitou vu o koya ka kavetani mai ni waqa na Kaunitoni ka yacana ko Momokoriqwa,” e kaya o Saukuru.

E kuria na nona i vakamacala o Saukuru ni sa tiko vinaka saraga ena loma ni delana levu ka davo koto kina na nodratou vu na nona tobu ni sisili kei na yavu ni vale ka i vakadinadina bula tu nikua vei ira na veiyavusa ka ra a tawana na Ului Ne ni a mai tiko talega kei ira na tuwawa o Momokoriqwa.

“Na veika vakamatai lalai me baleta na neitou vu levu qo na tuwawa, au na qai sereka tiko yani vakamalua ena veimacawa, na ka e dau sega ni taleitaka me dau vakayacori ena loma ni vanua qo kei na nona dau yadrava vinaka tu na vanua qo,” e kaya o Saukuru.

E toka talega oqo e ra na veika a cauraka o Paula Qereti na parofesa ni vuli vosa ena Univesiti ni Ceva ni Pasivika me baleta eso na ka e yaco ena vuku ni nodra i talanoa na qase kei ira na yago vulavula me baleta na tawa vanua ka bau vakasokomuni rawa.

Paula Qereti
Qo e vakaraitaka tiko o na italatala ni vica na vu ni nodrau dau vunautaka o Misi Kere kei Doketa Faisoni ni kai Viti e vu mai Aferika.

E dua, ni tautauvata na itovo vakaviti kei na itovo mai Cepi mai Ijipita.

Kena ikarua, ni levu na yaca ni vanua vakaviti e tu mai Aferika, vakabibi ena bati ni drano mai Taqanika.

Kena ikatolu, ni levu na vosa mai Matakasika (na yanuyanu levu ena tokalau kei Aferika, sa yacana nikua o Malakasi) e via tautauvata kei na vosa vakaviti – me vaka na yaca ni uvi vei ira, na ‘ubi’, na yaca ni wai na ‘wai’ ga, kei na buqu e tautauvata sara ga.

E dina ni sa sega ni kune nikua na ivola sara ga era a vakayagataka na gonevuli mai na Vulilevu (de a sega beka ga ni taba vakaivola), ia a vola o na iTalatala Epeli Rokowaqa e vica na itukutuku me baleta na nona se vuli mai Rijimodi kei Navuloa.

A vakadeitaka kina ni o Misi Kere e dau vakavulica ni tautauvata na itovo vakaviti kei na itovo mai Cepi (Ijipita), ia o Doketa Faisoni e dau vakavulica ni veiwekani na vosa vaka Matakasika (Malakasi) kei na vosa vakaviti, qai kune tale ga mai na drano mai Taqanika, ena colo kei Aferika, na yaca kece ni vanua e Viti.

Meda tekivu mada mai Cepi, na koroturaga makawa kei Ijipita (vakavalagi o Thebes). E dina beka ni tautauvata na nodra itovo kei na noda?

Au sa mai wilika e vica na ivola me baleta na nodra itovo na kai Ijipita, au sega sara ni kunea kina e dua mada ga na itovo e tautauvata – vakavo ga na itovo eso e kune ena veivanua katakata e vuravura.

Au kila ni levu tale ga vei kemuni sa na sarava oti na iyaloyalo yavala me baleti ira na kai Ijipita makawa – o ira na tara na vale vatu vakaitamera na ‘pyramid’, se o ira na vakabobulataki ira na Isireli – au vakabauta ni oni na duavata nira sega sara ni vakataki keda.

E dau vakavulica o Doketa Faisoni ni rau veiwekani na vosa vaka Malakasi kei na noda vosa. Na veiwekani qo e sega ni dua na daunivosa e vakacala – ia e sega ni baleta nida vu mai Aferika – e duatani sara na vuna!

Au via vakamuduo mada e ke vua e dua na turaga ni Nowei, o Otto Christian Dahl.

Na vua ni vakadidike ni daunivosa qo (ka ni rarawa ni sa leqa) sa vakamacalataki rawa kina na vuna e veiwekani kina na vosa vaka Malakasi kei na vosa vaka Ostronisia, wili kina na noda vosa.

Rauta beka na yabaki 400, eratou a vakarewa kina mai Kalimantan, ena yanuyanu o Borneo mai Maleisia, e dua na ilala dauveivoli – me vakataki ira na noda kaiwai, o ira na kai Butoni se na kai Levuka, e dau nodra cakacaka na kai Kalimantan qo na veisokoyaki kei na veivoli.

Eratou a mua ina idromudromu ni siga, me yacova ni ratou sa cabe mai na yanuyanu vakaitamera o Matakasika (Malakasi).

E se dau veibataki tiko se a lala tu na yanuyanu qo se sega.

E so era nanuma ni ra tawana tiko e so na kai Bantu, ra veiwekani kei ira na Bantu mai Aferika.

Ia e le levu ga na kena dau era vakabauta ni a lala tu o Matakasika.

Ia, nodra vosa na kai Borneo qo sa qai yaco me vosa vaka Malakasi.

Me vaka oni kila vinaka na sa lesu mai Maleisia, na vosa vaka Malea e veiwekani kei na noda vosa – me vaka na ‘batu’ e kena ibalebale na vatu, na ‘ubi’ na uvi, na lima e tautauvata, na ‘namyuk’ e kena ibalebale na namu, na ‘dalan’ e kena ibalebale na ‘sala’.

Ena qai tomani tale yani.

More Stories