O Momokoriqwa na tuwawa kei Nadi

ENA macawa sa oti eda sa qai mai kila rawa kina na lewei Viti ni ko Momokoriqwa na yaca ni tuwawa ka davo koto ena veidelana kei Nadi me vaka e cauraka tiko ena nona italanoa ko Ratu Marika Saukuru na i liuliu ni yavusa Ne ena koro o Korobebe mai Nadi.

Ia, ena macawa qo e tukuna o Saukuru ni o Momokoriqwa na nodratou vu ka sa davo koto ena loma ni delana se ena Ului Ne, e dau sega saraga ni dau taleitaka na nodra vosalevu na marama ena loma ni nona yavusa.

“Ni dua na marama ena neitou vanua qo e sakasaka se vosalevu tiko vakabibi ni sega ni maroroi koya vinaka ena gauna e sili tiko kina, e na rawa saraga ni vakilai na nona dau basika mai ena neitou koro,” e kaya o Saukuru.

E tomana ni sa dau vakilai na nona tiko na neitou tuwawa qo sa keimami kila sara ni rairai e baci dua na ka e sega ni taleitaka ena nona davo koto mai ena loma ni delana levu ena nona dau wanonova tiko mai na vanua.

“Ni dua ena sili tiko ka vakasausa ena uciwai ka drodro tiko ena yasa ni koro o Korobebe se ena koro makawa o Nadele, ena qai dau saravi ena yakavi na veika edau basika mai vei koya e vakasausa”.

“Mai na gauna sara i liu me yacova mai nikua ni dau caka na vakasausa ena loma ni koro se vanua ni sisili, ena vakilai ni dau lako mai o koya (tuwawa) ena loma ni koro. Esa dau cakava tiko vakaoya o koya na nona i tavi, na ka keimami dau rogoca ni sa dau tagi mai na sici, e dau vakatagi sici mai na neitou vu qo.”

E tukuna o Saukuru ni levu na gauna e dau vakayacori kina na vakasausa. E dau basika tiko o koya se na nona i vakatakilakila o Momokoriqwa (tuwawa) ena lomaloma ni bogi levu rauta tiko na 1 na kaloko, sa na rogo na tagi ni manumanu, esa na kilai sara ni tawa na koro.

“Oya eso na veika keimami se vakadeitaka tiko e Korobebe na nona dau kauwai na neitou vu na mai taqomaka tiko na neimami koro kei na kena i vakarau vakabibi na nodra maroroi vinaka na neimami marama kei na tabu ni vakasausa,” e kaya o Saukuru.

E kuria ni vanua e davo koto kina na tuwawa e sega ni sema ki na tualeita, e davo koto vakatikitiki mai na tualeita.

E toka talega oqo e ra na veika e cauraka ko Paula Qereti na parofesa ni vuli vosa ena Univesiti ni Ceva ni Pasivika me baleta eso na ka e yaco ena vuku ni nodra i talanoa na qase kei ira na yago vulavula me baleta na tawa vanua ka bau vakasokomuni rawa.

Paula Qereti
Sa rauta gona me veiwekani na noda vosa kei na nodra vosa na lewe i Malakasi. Koya gona, na vosa vaka Malakasi e sega ni vu mai Aferika, e vu ga mai Maleisia, volekata ga na vanua era vu mai kina na noda itubutubu na kai Lapita, o ira na tawavanua ena Pasifika ena tolu na udolu na yabaki sa oti.

Ia, vakacava ni dau kainaki tiko ni levu na yaca ni noda vanua e kune tale ga mai Aferika? Meda wilika mada na ka a vola o na italatala Epeli Rokowaqa ena nona vakananuma tiko na nona vuli mai Navuloa:

“E tautauvata sara na ivola qo kei na ivola ni tukutuku ni gauna e rua, a laveta o Misa Kere na Qasenivuli mai Rijimodi, kei Doketa Faisoni, na qasenivulilevu mai Navuloa, ni rau kaya vaka – Misa Kere “E tautauvata sara na itovo ni veika e caka e Viti, kei na veika e dau caka mai na koro o Cepi mai Ijipita. Sa macala kina nira sa tubu ena matanitu o Cepi mai Ijipita, o ira nomuni qase.” Doketa Faisoni, “Eso na vosa mai Matakasika e tautauvata kei na vosa vakaviti.

Era dau cavuta na Upi, Wai, Buqu. O Vuda talega e tiko ena baravi mai Aferika. Ia na veiyaca kece ni koro era tiko qo e Viti, e tiko kece sara mai Taganiika, ena dua na drano e Colo mai Aferika. E tiko kina o Verata, Rewa, Bureta, Batiki, Kabara kei Vuda e baravi.” Na koro a tauyavutaka o Degei na luvei Tura, na luvei Ratumaibula, a vakatoka me yacana o Vuda. (Vu ni tamata, vu ni koro, vu ni vanua.) Sa macala ena itukutuku kei Viti qo, ni sucu mai Aferika o Degei.”

Sa tevu tu e mataqu na ivola ni mape levu duadua e bau tiko vei au, na Times Concise Atlas of the World. Ena tabana e 88 e droinitaki kina na mape matailalai kei Taqanika – sa yacana nikua o Tanzania. O cei so na yaca ni koro ena bati ni drano? Au kunei Ujiji, Karago, Lugosa, Kipili, Kala, kei Kasanga. Ia niu vaqarai Verata, Rewa, Bureta, Batiki, Kabara kei Vuda, mai Taqanika se na cevaicake kei Aferika taucoko, au sega sara ni kunea e dua na kedra o.

Na cava beka na vuna? De dua a nanuma cala o na italatala Epeli Rokowaqa na ka a vulica mai koronivuli. E rawa ni va kina. Se a tu beka vei rau na italatala e dua na mape matailalai sara, e volai dina kina e so na yacanivanua era via tautauvata kei na yacanivanua eso e Viti. Ia ke vaka dina kina, e sega soti mada ga ni vakaraitaka na veiwekani – baleta na vanua kece e vuravura e rawa ni kune kina e so na yaca e tautauvata, se via tautauvata, kei na yacanivanua e Viti.

E levu na yaca se vosa era dau rorogo vata – e ka ga ni sotasota. E dua mada na kena ivakaraitaki, e levu na kaivalagi (kei na so tale ga na kai Viti!) era nanuma ni noda vosa na ‘matua’ e vu mai na vosa vakavalagi na ‘mature’. Ia e sega ni vaka kina – rau rorogo vata ga, qai via balebale vata tale ga.

E vaka kina na ‘koli’ kei na ‘vuaka’, e levu na kaivalagi era nanuma ni vosa e rua qo e vu mai na vosa vakavalagi na ‘colly’ (dua na mataqali koli ni sipi) kei na ‘porker’ (yaca makawa ni vuaka). Ia e sega tale ga ni vaka kina. Na vuaka kei na koli rau manumanu makawa ni noda vanua, e yacadrau makawa ga na vuaka kei na koli, ni se bera mada ni dua na kaivalagi e butuki Viti.

Ena gauna makawa sara, niu se cauravou lailai, au a qasenivuli yabaki dua mai na Ratu Kadavulevu mai Lodoni.

Ena veisiga Vakarauwai au dau vodo ena Vonu ni Baravi meu lai saravi iratou na timi ni Lodoni ena sotasota mai Nausori. Na imatai sara ga ni qito au sarava, ni qai curu e dua na caqe i matamata, au rogoca nira kailavaka na sarasara, “curu”! Au liaca sara se cava era vosa kina vakavalagi – baleta niu nanuma tiko nira cavuta tiko na vosa vakavalagi na “through”! Au se bera ni vulica na vosa vakaviti na “curu”. Ia na vosa e rua qo erau rorogo vata, rau via balebale vata, ia e sega ni vakadinadinataki kina ni rau veiwekani na vosa vakaviti kei na vosa vakavalagi. E vakacalaka wale ga.

E vaka tale ga kina na yaca ni vanua.

E levu na yaca ni koro se vanua cava ena veiyasai vuravura era vakavaka tu na yacanivanua e Viti, ia e sega ni kainaki nida vu mai kina. Mai na muaicake kei Urope e kune kina e dua na koro na yacana o Naila, mai Jamani; e dua tale mai Haqari na yacana o Kaba, dua tale mai Serebia se Koroesia na yacana o Suva, dua tale mai Kirisi na yacana o Koroni (na yanuyanu lala mai Moce). Ia e sega ni kainaki kina nida vu mai Urope.

Ena qai tomani tale yani.

More Stories