Na vuli kei na bula vinaka

Update: 10:28AM ENA noda veiwasei tiko me baleta na noda vakaiyautaki na kawa iTaukei, e rua na tikina au gadreva me�u vakabibitaka; oya na nodra vuli o ira na noda gone; kei na noda qarauna meda bulabula vinaka.

O rau oqo erau bibi sara ena nona vakaiyautaki koya e dua na kawa tamata. Ena vuli, eda kila ni rawa ni kovei laivi vei keda na noda i lavo, noda vale, se noda motoka, ia, e dua na ka ena sega vakadua ni kovei tani oya na veika eda vulica ka sa dei tu ena noda kila. Na veika eda vulica ena tu vata kei keda ka tawamudu ka na yaga ena veitikina eda bula kina.

Na bulabula vinaka e i yaulevu. E dau tukuni vakaPeritania, �good health is wealth�. Kevaka eda bulabula vinaka eda na rawata e vuqa na ka, wili kina na veivakabauti mai vei ira na wekada nida rawata na qaravi tavi.

Ena tabana ni vuli, au sa dau vakaraitaka ena vica na gauna ena noqu rarawa ni so veikeda e vaka era tu wale tu. E sega na qele mera teitei kina; e calati ira na veivakatorocaketaki eso; ka sega sara tu ga na kila ena dua na tabana ni cakacaka (skills). E dau mosimosi vei au, ena noqu dauveilakoyaki me�u raici ira na noda cauravou nira tuki yaqona tiko ena lomaloma ni siga. E dau lako cake mai vei au na loma tarotaro, se sa sega beka ni dua na ka yaga era rawa ni vakaitavitaki kina?

Ia, nida vakadikeva vakamalua, eda qai kila ni sega sara tu ga na vuli vei ira na noda cauravou vakaoqo. E lewe vuqa sa yaco ga ena kalasi walu, sai koya. Eso era bau �high school� vakalailai, ia, era sega ni vakacavara sara, sa ra mai tu wale tu. E dodonu meda veisautaka oqo, o keda na tama nikua. E dodonu me tiko vua na noda cauravou, se noda gone yalewa e dua na kila vakacakacaka e yaga (skills). E rawa ni vulica na tuva buloko (block layer); tuva tiles (tile layer); dau boroboro (painter); �plasterer�; kei na vuqa tale na kila ena tara cakacaka ka yaga vakalevu e daidai.

Au sa dau cauraka e Palimedi me dau tiko ena veitikina kece o ira na kila na tara cakacaka nida gadreva na veivakatorocaketaki. Eda sa raica tiko oqo na kena vakavinakataki na noda veivale, ka gadrevi vakalevu na veivakavaletaki, ia, ena rawa oqo kevaka era tu maliwai keda na noda gone era kila na veigacagaca kece ni cakacaka e gadrevi. Era sa tu na kena veikoro ni vuli e veiganiti, me vakataki ira na �Technical Colleges� kei Montfont. Oqo e dodonu mera vuli kina vakalevu o ira na noda gone me rawa ni t u kina vei ira e dua na kila e yaga.

Au sa vakatututaka e Palimedi ena dua na �petition� me kakua ni saumi na vuli ena veikoro ni vuli vaka oqo. Au a cauaraka talega me wili kina na vuli ena Univeseti; oya me vakalevutaki na kila ka vei ira na noda gone, ka ni oqo ena veivuke ena kena vakatuburi ni noda i yau.

Ena tabana ni bula, au leqataka sara vakalevu ni lewe vuqa vei ira na wekada era mate dole tiko. Ena vica na soqo ni veibulu au tiko kina ena veimacawa sa oti, au vakaraica toka na kedra I bulubulu eso na wekaqu kei na nodra yabaki ni bula; ka so vei ira era maumau sara nira mate dole. Era takali oqo ena yabaki sara ga ni bula e dodonu mera vuavuai kina (productive years). E vakabauta ni tarai keda kece oqo ena noda dui mata vuvale.

Ia, e daidai, sa rabai levu sara na kila ka dodonu meda qaqarauni kina. Eda kila na kena rerevaki na non communicable diseases (NCD), se mate sureti. Eda kila na veika e dodonu meda vakalailaitaka, se biuta laivi ena noda bula kei na veika meda maroroya. Ena NCD, na tikina bibi taudua oya na kakana. O keimami e Palimedi keimami liutaka tiko na valuti ni NCD. Ena dua na veiwasei vakaPalimedi e vakaraitaka kina na Marama na Speaker ena vakasigalevu ena dua na koro, ka vakaitamera na veikakana lewe ni manumanu e vakarautaki. E sega nira bau raica e dua na kakana draudrau, ia, era sautu ena veikakana draudrau ka wavolita tu na koro. Ena dua na neitou veisiko kivei iratou noqu Naita e Wainibuka, keitou vakasigalevu ena so na mataqali rourou au se qai tovolea vakadua. E dina e tiko e loma eso na lewe ni manumanu, ia, vei au, na rourou oya sa rauti au vinaka. E veiwalitaka vei au ni oya na �everyday�; ke dina, sa dua na �everyday� totoka.

Na i tuvaki ni veiqaravi ni bula ena noda vanua esa cecere sara tiko mai. Kena i vakaraitaki; ena vica na macawa sa oti, e mai vakadaberi kina ena MIOT (Suva Private) e dua na misini ka rawa ni vakaraitaka se ena vakacava na utoda ena lima kei na tini na yabaki mai muri.

E dodonu me vakayacori vei keda e dua na �baseline�; oya na kena vakadikevi kece na noda gacagaca; ka yavutaki kina na veiqaravi era na qai muri mai. Oqo ena yaga sara vei ira na noda vuniwai ena veimate kece e dau tauvi keda ena veigauna. Ni sega na baseline, era dau yali kina vakatawa dodonu eso na wekada eda nanuma nira davo tiko ena dua ga na tauvimate lailai.

Ena kena vakadikevi na lewe ni vanua era sa �register� mera veidigidigi ena yabaki mai oqo, 2018; e kunei ni rauta e vitusagavulu ka tolu na pasede (73%), e lailai mai a vasagavulu na yabaki ni nodra bula. Oqo esa vakadeitaka sara tikoga ni lewe vuqa vei keda era takali dole tiko. 

Nira takali; sa yali ena keda maliwa na vuku, sa yali na kila, sa yali na yalomatua. Ena vakaleqa na noda buli yau kevaka e vaka tiko oqo na noda bula; ka malumalumu na vuli.

More Stories