Na Turaga na Tui Naceva

Update: 10:54AM NODRA qai biubiu mai Burebasaga, Rewa na turaga o Ratu Levu ena ilakolako ni tawa vanua ki Kadavu, a sa tawa oti toka yani na yanuyanu.

Tukuni e na kedra itukutuku nira a sega ni lako vata kei na dua na mataivalu, ia ena vuku ni nodra yalo vinaka kei na nodra lewa matau era a vakacoko vanua rawa kina.

Oqo na nodra ivakamacala na Turaga na Tui Naceva mai na koro ko Soso e na Tikina ko Naceva,e na yanuyanu ko Kadavu ko Ratu Jona Donumaitoga.

Ko Ratu Levu mai Verata Ucunivanua e a lako ki Rewa vei Ro Melasiga ka tiko kina me yacova na gauna ni nodra vakawati, ka vakaluveni, ka 11 kece na luvedrau kei na watina e na nodrau a tiko voli mai Rewa, ia, e sega ga ni taura rawa o Donumaitoga se marama ni vei.

Oti sa mani vaqara vanua mai ko Ratu Levu, e tekivu mai Ono ka yaco sara ki Tabuya.

Qai gole mai Soso sa tawa toka o Soso mai vei ira na tawa vanua taumada kei ira na Sau Turaga. Era sa raica ni sa cabe mai na Turaga oqo e na kena rairai rakorako kei na kedra i bulibuli, era sa mani bulia sara me sa nodra Turaga. 

E solia na itutu o ya na Sau Turaga. Oti sa qai caka na buli vanua me sa dua na nodra vanua.

Na kena koro kece o Yavulu, Lauwaki, Nalake, Muani, Nuku, Nakorolevu. 

Oti sa qai saga me tauri Vukavu a sa tawa tiko kina na nodra koro na turaga na Tui Vukavu. Oti (melo) lewa toka vakamalua mani tauri Vukavu rawa mai, sa mani tala e dua na veiliutaki ki Vukavu me sa yacana na Takala-i-Naceva. Na Tui Vukavu e vakarorogo vua na Takala-i-Naceva.

Oti sa qai sagai o Nasau Navora, ni vanua oqo e dau saqati Tui Naceva tiko. 

Oti oya sa qai rawa ni vakarorogo ko Nasau Navora.

Na veiliutaki mai Navora e lako mai Nakelo ka yacana na Tui Sau. 

Na gauna sa vakarorogo mai kina ki Soso vua na Tui Naceva sa qai veisau na yacana me nona icavuti ko Kese vua na Rokovanaceva, sa mai oti na Tui Nasau.

Oti sa mai veiliutaki toka ko Ratu Levu me yacova ni rau sa rogoca na Qali Vunilagi kei na Tabanivonolevu ni turaga dau lewa matau na turaga ko Ratu.

Sa mani yacova mai na gauna me rau sa qali mai vei Ratu Levu na vanua e rua o Qali Vunilagi kei na Tabanivonolevu.

Na nona vakacoko vanua e sega ni rawa ena ivalu e rawa sara ga ena (melo vinaka), lewa matau.

Sa mani mai yacana yani na vanua taucoko me sa ko Naceva, na kena turaga na Tui Naceva, ka liutaka na vanua taucoko. 

Rau sa mani mai vakarorogo vua na Tui Dravuwalu e Tabanivonolevu kei na Qali Vunilagi na Tui Joma me yacova tiko mai nikua.

Ni oti na vakacoko vanua nei Ratu Levu, era sa qai vakasaqara mai na tamadra na lewe 11 na luvedra turaga ka ni ra a tiko voli ga kei na marama tinadra mai Rewa. 

Era yaco mai e Soso vei tamadra sa coko tu na vanua, sa qaravi tiko na tamadra. 

Dede vakalailai na nodra mai tiko kei na turaga tamadra, sa tukuna sara o Ratu Levu mera sa vaqara nodra vanua e Kadavu. 

Na kawa i Ratu Levu era tiko ga ena gauna oqo e Kadavu

1. Ratu Naivakarurubalu e ulumatua e tikoga mai Naceva ena koro o Kadavu.

2. Ratu Nawa a tikoga kei na tamadra e Soso

3. Ratu Saukiwai e nodra turaga ko Nabala me sa Tui Nakasa 

4. Ratu Busa e lai turaga e Valesasa na Tui Nabukelevu

5. Ratu Rakira e lai turaga e Valedeideiga na Tui Yawe

6. Ratu Vukimalua e nodra Turaga ko Uluniko na Tui Ono

7. Ratu Manuqalo e nodra turaga o Nacolase na Tui Navuki

8. Ratu Cokanayanuyanu na turaga o Nalavavi na Roko Tui Druwe

9. Ratu Volau e nodra turaga o Leleuvia me sa Tui Leleuvia

10. Ratu Nukucula sa nodra turaga o Naboutini na Tui Nabou

11. Ratu Matakioki e nodra turaga o Vanuakula na Ra Malo

O iratou na lewe 4 na gone e ratou vakoroga, o iratou na lewe vitu na qase e ratou vakavanua.

Ena gauna ratou sa dabeca kina na nodratou dui vanua, e ratou qai lako tale mai me ratou mai tarogi tamadratou se ocei mera bulia, sa qai tukuna na tamadratou mera bulia na ulumatua.

Ratou laki vakavakarau mai kei ira na nodra dui lewe ni vanua ratou mai buli na ulumatua Qaraki ki Nacomoto ka icavuti tiko kina ni koro ko Nacomoto ko Koro ni Tabua, oti era sa qai lako ki Kadavu koro mesa buli na ulumatua, na vanua koya e yacana ko Naqeledamu ni oti na veibuli, sa qai mai kena icavuti na vanua oya o Nodraivakaruru vua na Tui Kadavu.

Na oti na veibuli era qai tarogi tale vei tamadra se ko cei me vakaliuci, mani tukuna a tamadra mera na vakaliuca na i ka vitu ni luvena, ko Ratu Manuqalo na Tui Tavuki. Me yacova mai nikua keimami vakaliuici Tavuki tikoga.

Na koro o Soso, e se koro tuga mai ena gauna ni butobuto me yacova mai na cabe ni lotu, sega ni keimami se toso.

Yavusa o Kese

Sa koto oqo e ra na nona ivakamalaca o Jesoni Balemaisolomone mai na yavusa o Kese, ena koro o Soso, Naceva mai Kadavu.

�Na neitou Kalou Vu o Ratu Kuruwabale, kena waqawaqa na vodre, neitou kau na mocelolo, neitou ika na Saqa, neitou manumanu na sese, yaca ni vakasasamei na neitou yalewa na vakacirisenivutu, neitou ivakacaucau Ravu na cagi o Kese, na neitou vu o Wasabalavu, au sega ni kila na watina, e lako vata mai kei Taveta mai Nakauvadra ka ra mai tara koro mai Naiqoro. 

Ni biuti Naiqoro o Wasabalavu kei ira na nona ilawalawa era sa mai tara koro ena dua na baravi ena toba ka yacana tiko e daidai me ko Soso. Kara vakatoka me yaca ni koro o Kese. Au segani kila se sa tawa tu kina na baravi oqo se sega. Dede vakalailai sa qai mate o Wasabalavu, sa qai kena isosomi o Ratu mai Nasau, na turaga oqo era bulia vakavanua me yacana na Tui Nasau, ni sa tu dei na nodra itikotiko mai Kese, sa qai va qo na wasewase ni nodra vanua.

Yavusa o Kese e rua na Mataqali – Matacaka kei Narikoso. 

Na kena Tokatoka o Narikoso, Nadauaili, Matacaka, Nautonitei kei Narau. Ni mate o Ratu mai Nasau e kena isosomi o Tuvatuvaiwalu. O Tuvatuvaiwalu a qai lewa mera sa biuti Kese o ira na neimami qase me ra sa lai tarakoro ka yaca ni nodra koro vou oya o Navora, e na delana ena kedrau maliwa na koro o Lauwaki kei Soso. Dede vakalailai na nodra tiko mai Navora sa qai lewa o Tuvatuvaiwalu me sa lako e dua na iwase ni tokatoka o Narikoso mera lai qarava na Tui Naceva e Soso, o ira era a qai sega ni lesu tale mai e Navora, me yacova na gauna oqo. 

Sa lai dua sara na nodra mataqali ena yavusa o Nakoroisoso yacana o Nalivaliva – e yaca buli vei iratou na Roko vaka Nasau. na gauna e sa mate kina o Tuvatuvaiwalu, sa qai kena isosomi ko Savo na luvena, e donuya na turaga oqo na gauna e yaco mai kina o Ratu Wasanitakali, na turaga ni Nauluvatu mai Nakelo mai Tailevu, ka mai tiko vei ira na neimami qase mai Navora. 

Era sa qai raica tiko na neitou qase ni turaga kaukaua ka gugumatua ka ra mai buli koya me liutaka na i tikotiko, ka yacana buli na Roko vaka Naceva ka laki tiko ena mataqali o Matacaka. 

Ni sa caka oti na veibuli oqo, esa qai liu na mataqali o Matacaka sa qai vaka kina oqo na nodra wasewase vaka vanua:

Mataqali o Matacaka, Narikoso. Tokatoka o Matacaka, Utonitei, Narau, Narikoso kei na Nadauaili. 

Ni sa dede na nodra toka mai Navora na neimami qase, sa qai vakarewa na kuila ena gauna nei Ratu Ilitomasi Waqanivavalagi na Roko Tui Kadavu. 

Keimami qai toki mai kina ki Soso me yacova tiko mai nikua. 

E daidai, e sa tu na itutu vaka Roko vaka Naceva o Ratu Aseli Wara e vakarorogo vua na Tui Naceva.

Kena ivalavala vaka vanua, e rawa ni takali kina na qele kina na matanitu tani, kei na nodra lakovi na vasu mera mai wiliki ena mataqali nei tinadra, keimami sa tautauvata ga kina kei na turaga ni Na Koroisoso. 

Sa macala tu na iyalayala ni vanua vaka yavusa, kei na dui mataqali.

More Stories