Na tawa vanua taumada

ESA koto oqo e ra na i tukutuku ka a talanoataka ko Talatala Epeli Rokowaqa, e dua vei ira na turaga i taukei era a vuli mai Navuloa ena vuli lotu ni Lotu Wesele ka vola kina e dua na i vola me baleta na keda i tukutuku na kawa i taukei, oya na ‘Tukutuku Makawa kei Viti’.
Ni wiliwili sara yani.
E dua tale na itutu ena matanitu o Rewa na Komailomanikoro, iliuliu ni koro se vanua o Rewa, ra dau soqo kece vua na Sauturaga, kei na itutu eso ena vanua o Rewa.
E liutaki ira i valelevu. Na itutu oqo na yacana mai Verata na Turagalewena. O ira kece na yaca buli ena koro vakaRewa era cavuti me Komai, era vu mai vua.
E dua tale na itutu ena vanua o Rewa, na Tuni se Rokotuni. Oqo na Batilekaleka ena vanua o Rewa, me cudruvaka na koro. E dua tale na kena iwase e cavuti me Tunikalou, nona itavi na maroroya na turaga mai Valelevu, e bati e vale.
E dua tale na kena iwase na Bouta se Bone. Oqo e nona itavi me tara na yago ni turaga, ni tauvimate se sisili, se ni sa bale me buluta, e nona na iyau ni veibulu.
E dua tale na itutu ena vanua o Rewa na Tunimata Rewa, nona itavi me tiko e vale, e yacana na Matanivanua e vale, me rogoca na vosa ni turaga, me vakadewataka i tuba vei ira na lewenivanua.
E dua tale na itutu vakavanua e Rewa na Tora Dreketi (Daubolebole), na turaga ni Bati, na iboletaki ni vanua matanitu. Era tiko mai Tokatoka nikua na itutu oqo.
E so tale na mataturaga lalai era tiko vata kaya, era Komai na koro eso, ra Tui ni mataqali bati eso, ra vosa ni vanua eso. O ira kece oqo, mera vakaukauataka na daubolebole i Tora Dreketi, ena ka baleta na ivalu, na solevu vakamatanitu, ka vaka.
E dua tale na itutu vakavanua ena Matanitu o Bau, na Matanivanua.
Na itutu oqo, e nodra itavi na qarava na veika e tuba. E wase rua na itutu oqo. E dua na itokatoka e qarava na vosa i Rokotui Bau.
A ikarua ni tokatoka e qarava na vosa ni Vunivalu, me nona itavi me qarava nona vosa e tuba. (1) Me tala me nona mata se vakatadumata ina vanua vakaVusaratu, se vanua vakaRokotui Bau.
Ni sa lesu tale mai nona mata, sa na laki vakasavuitukutuku i Valelevu, vua na Rokotui Bau, kei Masau (Matasau) nona Matanivanua e vale.
Oti sa uliva o Masau a tinia. E vaka talega kina na itovo ni vakatadumata ni Vunivalu, vua na nona Matanivanua. (2) E nona itavi talega me vakacabora i vale vua na Rokotui Bau, kei Masau, nodra magiti, se nodra itavi iyau na vanua ena koro o Bau.
E nona itavi talega, ke ra sa kauta mai nodra magiti, se nodra itavi iyau, na vanua vakaVusaratu, era na tadu mada eliu vei nodra Mata: ia o nodra Mata ena qai kauti ira i Valelevu. Ni lai cabo i Valelevu na nodra magiti se nodra iyau, ena cabora o nodra Matakibau.
O Matanivanua i Rokotui Bau ena qai tara se tabaka tale na nodra magiti na vanua Vakavusaratu, oti sa kauti ira tale i nona vale. (3) A itutu talega oqo na Matanivanua, e dau tala ga o Rokotui Bau na Matanivanua ina koro se vanua sa kila ni Vakamata mai i Bau.
O koya sa dau cavuti rawa vua me vanua ni Vakatadumata, ni tiko mai Bau na kena Mata. E vaka talega kina na turaga na Vunivalu.
Ena tala talega na Matanivanua sa nona, ina vanua e nona vanua ni Vakatadumata.
Ia e so na koro ena Matanitu o Bau, e sega mai Bau na kena Mata, sega talega ni tiko vei ira na Matakibau.
Na koro oya ena sega ni wili me vanua ni Vakatadumata. Sa na wili ga vua me koro, ni tiko tani na nona turaga, e dau vakarorogo vua ka liutaki koya i Bau.
Ia ena so talega na koro, e rawa me tiko na Matakibau, ia e sega mai Bau na Mata vei ira. O ira talega oqo era wili me vakarorogo sara i Bau.
E dua tale na ka; ena itutu au sa tukuni ira oti mai cake, ni levu na yaca ni Tutu Vakavanua era cavuti kina. E rawa mera cavuti vata ga ena rua na yaca, (1) ena iTutu Mata ni Vanua (2) me kai Rara.
Ia mai lomai Rewa ga, era cavuti vata ga na itutu oqo me yacadra na Sauturaga.
E dua tale na ka me da kila vinaka, ke ra sa cavuti vata na itutu Mata ni Vanua, se kai Rara, kei na itutu Bati; sa rawa mera cavuti vata me yavusa Bete, se o ira na Sauturaga.
O ira ga era cavuti me turaga ena noda veikoro, se noda veivanua, era tu na itutu ni Ratu, se Tui, se Vunivalu. O ira ga oqo sa rawa mera cavuti vata, mera vusa Turaga.
Ia sa dua tale na ka me da kila. na iwase ni tutu era sa cavuti me Gone Dau. O ira na itutu era wasei mai na yavusa Bete, mai na itutu Bati, era liga ni wau.
Ia sa qai tekivu me tubu na itutu oqo, “Gone Dau,” vei Ramasilevu, e dua vei ira na Daunisoko, ka Dauniqoli talega. Ia sai ira ga na itutu oqo, era cavuti me Qali Cavakilagi.
Sa macala sara vei keda ena itukutuku oqo, ni o rau ga na Maori, se Maoro, rau a ciri mai Niusiladi, rau a kasa mai ucui Suluyaga mai Beqa.
Sa mani daucavuti voli kina o VuiBeqa me yacana o Moro (o Maori). E dua vei rau e turaga, dua e Bete, ia e vakawati vei rau na Bete, oya e yacana mai Niusiladi na Bete na Tokauga, a yacana mai Beqa na Tokalou.
Na yacana oqo Tokalou, o koya ga sa qai tekivu kina e Viti e dua na mataqali yaca ni tutu Vakavanua, sa ra cavuti me Tunikalou, se Tuni, se Rokotuni, se TuniToga, TuniMasau, TuniMata, se TuniMakubu, se TuniDau, ni ra wili ena itutu Matanivanua, ni o ira oqo na bete turaga (ni ra bete ni turaga na tui), ra cavuti talega me qase ni tui, se Ratu, me nona itavi me vakavulica na turaga, me donu kina na nona itovo ena nona itutu vakavanua.
E dua tale na itutu Vakavanua e Bau, na Sauturaga. E wase rua na itutu Sauturaga. (1) O ira na kawa ni gone mai na itokatoka ni Tui, se Ratu. Se kawa ni gone mai na itokatoka Vunivalu. (2) O ira na kawa ni yalewa mai na itutu ni Vu.
O koya sa gone mai na itokatoka ni Tui se Ratu; sa nona Sauturaga na Tui, se Ratu. O koya ka gone mai na itokatoka Vunivalu, sa nona Sauturaga na Vunivalu. Ia na itutu Sauturaga talega oqo; sa rawa mera cavuti me ikaso ni Tui, se Ratu, se Vunivalu.
Ia mo ni kila, na itutu talega oqo sa tarava na turaga, ni sa colata tiko na nona sau ni turaga, ka dautalai koya ena ka e leqa kina. Oya sa yacana kina na Sauturaga. Ia ke dua na gauna kawa boko kina na itokatoka ni Tui, se Ratu se Vunivalu, sa rawa mai na itokatoka Sauturaga oqo, me Tui, se Ratu, se Vunivalu. Ia kemuni na wekaqu, na ka au sa vola koto e cake, sa vaka na ituvatuva ni nodra itutu na turaga ni Peritania.
Na Diuke kei Yoka sa nona Sauturaga na Pirinisi Welesi; ia, na Pirinisi Welesi, sa tu ena itokatoka ni Tui; ia, na Diuke sa tu ena itokatoka ni Sauturaga. Ia ke dua na gauna sa yali na Pirinisi Welesi, kei na Tui, sa rawa me laki tu ena itokatoka ni Tui na Diuke.
Ai karua ni tutu ni tokatoka, Sauturaga. O ira na kawa ni yalewa mai na Vu, sa tu ena itutu ni Tui, se Ratu.
Ia ka sa tu ena itutu ni lewe ni vanua, sa yavusa Bete o tamana. Ia na gone oqo sa wili me tu ena itutu ni Sauturaga, ni sa marama o tinana. Ia meda raica, ka kila vinaka na itaukei, e tolu na ka bibi sa kune ena itutu Sauturaga oqo:
(1) Ke marama o tinana, ka lewe ni vanua o tamana, ka vakavaletaki, sa na wili rawa na luvedrau me Sauturaga. ena rawa me tu ena itutu ni Tui na gone oqo ena gauna ni leqa. (2) Ke sega ni vakavaletaki o tinana, sa na wili rawa ga Vakasauturaga na luvena, se i kaso, ia, sa dredre sara me tu ena itutu ni Tui, se Ratu, sa na wili tikoga Vakasauturaga.
(3) Ke turaga o tamana, lewenivanua o tinana, a vakavaletaki, sa na wili ga me turaga, me Tui, se Ratu, se Vunivalua; ke sega ni vakavaletaki, sa na wili tikoga Vakasauturaga, se ikaso.
Ena qai tomani tale yani.

More Stories