Na qele voli vakadua

ENA macawa qo ena tomani tale na ivakamacala ni Matabose ni Qele Maroroi ni iTaukei me baleta na qele volivakadua. Ena macawa sa oti a vakamacalataki na qele volivakadua ka vakatokai na Crown Grant, ia na macawa qo meda sa na wilika mada na ivakamacala ni qele volivakadua ka vakatokai na Native Grant.

Na uma qele ka vakatokai na Native Grant e qai mai volitaki tiko ena loma ni yabaki 1905 kina 1908. Qo na gauna ni veiliutaki ni Kovana o Sir Everard Ferinand im Thurn. A dolavi tale kina na kena volitaki na qele ni itaukei ena vuku ni kena gadrevi na cakacaka ni veivakatorocaketaki, qo e okati kina na kena tauyavu na koro vakavavalagi eso se tauni.

Eso na qele era a tauri me baleta na iroro ni waqavuka eso tale me ivakaso ni wai (water catchment).

Ni sa qaravi oti na cakacaka vakaveivoli e sa qai dau soli na Land Title ka vakatokai na Native Grant.

E duatani na qele volivakadua oqo ka ni qai mai caka na veivoli ena gauna sa vidavidai oti kina na noda qele na itaukei ena Veitarogivanua taumada.

Na kena kovuti lesu tale na qele qo me qele ni Taukei e cakacakataka na Tabacakacaka ni Qele ni Matanitu me vaka e virikotori ena Tikina 8 ni State Lands Act. Ena gadrevi me vakadinadinataki ni sa sega ni vakayagataka tiko na matanitu na qele qo me vaka na kena inaki ena veivolitaki taumada .

Ena qai tabaka na Minisita ni Qele e dua na Lewa (Order) ka me veisau kina na qele oqo me qele ni iTaukei .

Ena gauna esa tabaki oti kina, sa na qai volai lesu tale na qele ki na Tokatoka, Mataqali se Yavusa ka a voli taumada mai kina na qele.

Ena vakacavari na cakacaka qo ena kena sa laki veisautaki tale na iVola Vakadinadina ni iTaukei ni Qele ka vakatokai vakavalagi me iTaukei Lands Register.

Eso beka vei kemuni na lewenivanua oni na vakataroga se sa yaco tu e vei na  nomuni ivola oni a vakauta ina Matabose ni Qele Maroroi ni iTaukei.

Na veivola kerekere taucoko sa ciqoma oti na Matabose ni Qele Maroroi e sa na vakau ki na Tabacakacaka ni Qele ni Matanitu (Ministry of Lands) me na laki dikevi taumada.

Oni sa kerei na lewenivanua oni nanuma tiko moni kerea na qele ni matanitu e rua qo, na Crown Grant kei na Native Grant, e dodonu moni laki kerea taumada na veivakadonui vua na Daereketa ni Qele ena Tabacakacaka ni Qele ni Matanitu.

Ena yaga me vakamatatataki ni na qai qaravi ga na kerekere kevaka e vakadinadinataki ni sa lailai dina tiko na nomuni qele vakamataqali ka sa tubu levu sara na kemuni iwiliwili, me vaka e virikotori ena Wase 18 ni Lawa.

Ia, kevaka e qaravi ena Wase 8 ni Lawa ni Qele (State lands Act), ena gadrevi me vakadinadinataki ni a taukena taumada na mataqali na qele oya. Qo ena vakatakilakilataki tu ena iVola ni iTaukei ni Qele (Register of iTaukei Lands).

Ena gadrevi tale ga me vakadinadinataka na matanitu ni sa sega ni gadrevi na qele qo ena veiqaravi raraba ?public purposes? me vaka a voli taumada kina na qele.

More Stories