Mo na kidava: Gavoka

Ena macawa oqo e mai tokaruataki tale kina edua na nona cau o Viliame Gavoka ena vuku ni lisi kei na veivakatoroicaketaki ka dodonu me da na raica vakayalomatua ena gauna oqo.
Ena macawa oqo e veiwasei tiko mai o Gavoka ena ulutaga me baleta na lisi ni veivakatoroicaketaki.
Ni wiliwili sara yani.

ENA noda veiwasei ena macawa oqo, me baleta tikoga na noda vakailavotaki na kawa iTaukei, au na via vosa vakabibi ena vuku ni lisi e sa soli tu vei keda na kawa i Taukei ka vakatokai na ‘development lease.’
Me vaka eda kila ni ‘development lease’ e vaka me lisi e vakatovolei kina, se vakavakarau ki na lisi ka sa taucoko ka vakadeitaki. Ni sa tiko na ‘development lease’ sa rawa sara ga e kea na tekivutaki ni cakacaka ni vakatubu bisinisi.
Me vaka talega eda kila, ka rekitaki kivei keda, ni ra sa kidava tiko na yaga ni ‘development lease’ e lewe vuqa vei ira na wekada. Oqo e vakaraitaki vinaka, ka tukuna tiko kivei keda ni sega ni ka vou na noda sasaga meda vakailavotaki keda ena kena veisala kece na kawa iTaukei. Era a sa tovolea mai o ira na noda qase, baleta nira bula vata mai o ira era kena dau na vuravura ni veivakailavotaki, ka dau ni bisinisi, oya o ira na wekada na Idia, na Jaina, kei ira na Valagi.
Ia, eda se bera ga vakalevu, nida rawa ni kaya ni o keda eda se gone sara ena vuravura vakabisinisi.
Kivei ira na wekada era sa botea tiko yani na vuravura ni bisinisi, e dua na ka era duatani kina, oya nira kidava tiko na veika vakabisinisi e veimuri tiko vata kei na veivakatorocaketaki e vakayacori tiko e nodra tikina.
Eda raica oqo e Nadi ena vuqa ni veika vakabisinisi era sa tauyavu tiko kina, ka ra muria na veivakatorocaketaki eso, wili kina na gaunisala vou ki Denarau. Oqo e dolava e vuqa na veimatanikatuba ni bisinisi, vakabibi ena vidavidai ni qele, ka lewe vuqa sara tiko na wekada e Nadi era sa taukena tiko e daidai na ‘development lease’ mera vakabisinisi ena nodra qele.
E kunei talega oqo ena veivanua volekata na otela e Momi kei na otela e Natadola. E a vakavinakataki na gaunisala ena tikina e rua oqo ena gauna ni matanitu ni SDL, ka sa dolava sara tiko na vakatubu bisinisi e daidai. E kilai ni levu tale na veiotela era na tara volekata na kena e rau sa dabe rawa tiko. Eda raici ira na dau ni bisinisi ena nodra sa gadreva na qele ena kedrau maliwa na vanua e rua oqo e Momi kei Natadola. Esa tiko talega kivei ira na wekada na yalo ni gu mera vakaduri bisinisi.
Oqo e vica ga na vanua au cavuta rawa, ia, e vakaitamera sara na veika esa tu vakawavoliti keda e Viti raraba me vaka na veika era tekivuna mai na noda qase, ka sa vakavotukana tiko e daidai.
Ena kena tete na veivakatorocaketaki, era vakabauta tiko e vica na vuku, ni na i wiliwili levu taudua kei Viti era na bula ena tikina e kovuti rau ko Wainadoi, e Namosi kei Korovou e Tailevu. Oqo kevaka e droinitaki e dua na laini dodonu mai Wainadoi ki Korovou ka kovuti Suva, Nausori kei na veitikina kece eso ena yasana o Namosi, Rewa, Naitasiri kei Tailevu. Ena gadrevi kina na qele era taukena na wekada ena yasana e va au cavuti iratou oqo.
E vakaitamera sara na veika e tu e matada, ka na vakaibalebale vakailavo kivei keda kevaka eda kidava, ka vakayacori sara na tuvatuva ka, me dua na ‘development lease’.
Au marau vakalevu ni’u rogoca ena macawa sa oti na nodrau i tuvatuva e rua na i lawalawa vakapolitiki ena nodrau vakavakarau tiko ki na veidigidigi ena yabaki oqo. E dua e kaya ni dodonu me vukei na kawa iTaukei ena vuravura ni bisinisi; ka dua e kaya ni dua na leqa nei Viti nida liga lala, se ‘cash poor’na kawa iTaukei. Kivei keitou ena SODELPA, oqo e yavu dei ni neitou i tuvatuva me vinaka kina o Viti, ka keitou sa kaburaka vakavuqa ena loma ni Palimedi
Au sa dau vakaraitaka vakawasoma ni noda dravudravua vakailavo e vaka na elefaniti e duri tu ena keda maliwa ena dua na rumu (elephant in the room), oya nida raica na kena vakaitamera; vakaosooso tu, ka dodonu meda vakayacora kina e dua na ka, ia, eda vakaseseya ka vakalaiva tu. Ena kena e laurai tiko oqo, ena rauta ni ono saga vulu kawalu na pasede (68%) na keda i wiliwili na kawa iTaukei nida yacova yani na yabaki 2030; ka vinaka kina meda kakua ni lewe levu walega ka dravudravua tu.
E vakaraitaki vinaka oqo ni keimami sa lewe vica na i soqosoqo vakapolitiki, keimami kauwai ena tikina bibi oqo. Me vaka na veika eda kila, eda raica; ena rawa kece ga ena kaukauwa e Palimedi, me vaka na lave liga ka vakayacori kina na buli lawa. Me buli na lawa me vukei kina na kawa iTaukei, me vaka na veivakailavotaki kei na veituberi eda sa veiwasei kina vakavuqa.
E bibi eke na yalomatua, meda kila na i tuvatuva cava e veiganiti ka vakaraitaka kivei ira na i lawalawa vakapolitiki na vanua eda gadreva meda vakanamata kina na kawa iTaukei. Era na rogoci keda na dau ni politiki ni tiko kivei keda na i wiliwili.
E vakaitamera sara na veiqaravi, ka gadrevi na veituberi, ia, e dua na tikina au rekitaka nira sa kidava tiko e vica vata vei ira na wekada na veika e sala vata mai kei na veivakatorcaketaki, ka ra gumatua sara tiko mera rawata na ‘development lease’. Meda tokoni ira, ka vakarabailevutaka na rawa ka kivei ira noda gone ena veitokoni e veiganiti.

More Stories