Me da gumatuataka na vuli: Gavoka

Update: 10:41AM EDA kila kece nida malumalumu sara na kawa iTaukei ena vuravura ni bisinisi, e kaya o Viliame Gavoka, e dua na noda lewe ni Palimedi.

Oqo na veika e cauraka mai o Gavoka me baleta na bibi ni kena tokoni na vuli.

Kevaka eda vakayagataka na vosa vaka-Peritania vakaibalebale, eda kaya ni oqo e dua na elefaniti ka duri maliwai keda ena dua na rumu (elephant in the room).

�E kena i balebale ni dua na ka vakaitamera e sega ni dodonu me maliwai keda, ia eda vakalaiva, ka vakasesea tu.� e kuria.

E vakakina na malumalumu ni bula vakailavo ni kawa i Taukei, eda kila ni vakaitamera, ia, eda vakalaiva tu ga me vakatu oya.

E vuqa sara na vakatutu lelevu eda na veitalanoa kina ena tikina oqo; me vaka na Qoliqoli Tax e yavu ni vakasama ni macawa sa oti.

Ia, me nanumi talega na vuli; vakabibi ena vuli ena Univesiti, kei na vuli ena Technical Colleges; me vakarautaki keda kina cakacaka levu oqo ni vakacici bisinisi kei na veivakaiyautaki.

Eda vakavinavinaka kivei ira na noda turaga bale era lewena na Bose Levu Vakaturaga (BLV), ena nodra vakadabera rawa na Fijian Affairs scholarship ena 1984 meda vuli kina na kawa iTaukei.

E daidai sa sega na sikolasivi oya, ka da sega ni kila rawa se e vica na noda gone era vakasikolasivi tiko ena kena e vakatokai ena yaca na Toppers.

Ia, e lewe vuqa ga na noda gone era vuli tiko ena dua na i tuvatuva ka vakatokai me TELS (Tertiary Education Loans Scheme). Oqo na vuli dinau; ka ni ra na sauma lesu tale na noda gone na i sau ni vuli ni sa cava na nodra vuli.

E Amerika e daidai, era sa kudru sara tikoga na cauravou kei ira na gone yalewa ena dinau ni nodra vuli ka volekata e $1 na tirilioni, era sa colata tu oqo. E sa yalataka tiko o Hillary Clinton, e dua e gadreva me digitaki me peresitedi kei Amerika, me vakamamadataka na i colacola oqo.

Ena vakatubu leqa e Viti na TELS, ka dodonu me sa veisau na i tuvatuva; oya, mera vuli wale na gone kece sara ena Univesiti, oka kina na Technical Colleges.

Ena kena cakacakataki vakailavo, ena rauta e $110 na milioni na i sau ni nodra vuli wale na gone ena USP, FNU, University of Fiji, kei ira kece na vei technical colleges.

Ia, ena i tuvatuva vakailavo ni matanitu (budget) ena yabaki oqo, esa tiko e $57 na milioni me sotava na TELS ($42.5 na milioni); Toppers ($10.6 na milioni); kei na veisikolasivi tale eso e ($4.3na milioni).

Kena i balebale oya, me vakuri ga ena $53 na milioni me yacova yani na $110 na milioni, ka rawa na vuli wale.

E lavo lailai sara na $53 na milioni ka rawa ni musumusu mai ena i tuvatuva vakailavo vakaitamera e $3.6 na bilioni ka sa cakacaka tiko kina e daidai na matanitu.

Era lewe vuqa sara e Viti o ira mai Sri Lanka, ena bisinisi kei na veitabana tale eso, ia, oqo e vu ni ra vuli sega ni saumi ena nodra univesiti ena nodra vanua.

Meda vakatalega oya e Viti, vei keda kece sara na i taukei kei na veimata tamata tale eso.

More Stories