Lawaraki e Navilawa

E VAKARAITAKA ko Navunilagi Lobau ni yavusa o Naviyagonivalu e vakaitikotiko e na loma ni koro o Navilawa ka wili tiko kina e rua na mataqali.

Na rua na mataqali e wili tiko ena loma ni yavusa o Viagonivalu o Nairoso kei Vitava, e kaya o Lobau.

E tomana o Lobau ni mataqali o Nairoso e wili tiko kina e tolu na tokatoka, na tokatoka o Nairoso, Vunadakua kei Nacokovakarua.

Ia, e na loma ni mataqali o Vitava e rua na tokatoka e tiko kina, na tokatoka o Vitava kei na tokatoka o Nataladrau.

Na suitu ni yavusa o Naviyagonivalu e neitou kau na mokosoi, ika na wai, manumanu na kula ka keimami magiti na be e dua na mataqali uvi, e kaya o Lobau.

Nai balebale ni koro qo na Navilawa ni neitou loma ni tikina, na koro oqo e dabe tani tiko ka i balebale ni yaca ni koro ni buli tiko ka yavutaki se lawaraki eke na lawa.

E koto oqo e ra na veika e vakaraitaka ko Ananaisa Namu ka kauta mai ena i tukutuku ni Veitarogi Vanua nei E.B Maxwell (vol 1)

A neitou Vu na Naviyagonivalu ko Mudumudu.

A lewe ni waqa mai kei Tavanavanua, Suke kei Ulivesi. Ko Tavanavanua esa vakatawani Vitogo toka e daidai, a nona kawa na yavusa Vidilo.

E ratou a lewe ni waqa mai nei Lutunasobasoba. Era a cabe mai Loa ena dua na cakau voleka e Mamanuca.

Era a qai cabe e vanua, mai vanua Sagasaga ka ra tara koro kina. A yaca ni koro ko Vanualevu.

Ni biu ko Vanualevu era lako ki Namoli, ka ra tawani Vitogo. Mai kea e a toka laivi kina ko Tavanavanua ka ra toso cake na kena vo ena butu vanua ka ra moce mai Koroqaqa.

Ena mataka era butuvanua tale ka yaco sara ki Qalinabulu.

E ratou tara koro kina ko Mudumudu, Suke kei Ulivesi. Ko Suke e salavata voli ga kei iratou na luvena ko Soqonavau, Wakato, Sovututu, Leke kei Voeli.

A kawa nei Mudumudu sai ira na yavusa Naviyagonivalu. A kawa nei Suke sai ira na yavusa Qalinabulu.

A kawa nei Ulivesi sai ira na yavusa Ne. E so tale era qai muri yani ka ra dui butuvanua, ka ra dui vakaitikotiko ena vanua era sa dui lakova.

Ko Mudumudu e watina e dua na marama ni Vitogo ko Lewatunivai, e marama ni Vadraiyawa, ka va na luvena- 1. Naivalu, 2. Koyelevu, 3. Tanivanuakula kei 4. Tuiqata.

A kaya nei Naivalu sai ira na mataqali na Navunidamanu. A kawa nei Koyelevu sai ira na mataqali na Nairoso.

A kawa nei Tuivanuakula sai ira na mataqali na Leinakula. A kawa nei Tuiqata sai ira na mataqali na Yalamarawa.

A yaca ni koro nei Mudumudu ko Navunidamanu. A yaca ni vanua ga ko Qalinabulu.

E ratou a qai sucu ga ena Navunidamanu na lewe va oqo luvei Mudumudu.

Ni ratou sa lelevu na gone a qai vakawati ko Naivalu, a qai watina e dua na marama ni Saqele ka tolu na luvena, 1. Naqara, 2. Rokotuivuna, kei 3. Nuku.

A kawa nei Naqara sai ira na tokatoka Delavatu. A kawa nei Rokotuivuna sai ira na tokatoka Tawatawadi.

A kawa nei Nuku sai ira na Batiribalavu.

A nodratou koro na veitacini oqo ko Nalovo. E dau kena ivakarau vakavanua vei keimami e liu, ke sa mate e dua na turaga ka veiliutaki ena dua na koro era dau vakalala na koro koya, ka ra tara tale e dua na koro vou.

Na Nalotawa e vauci keimami vata ga e dua na turaga. A keimami i cavu levu ka vauci keimami vata na Qalinabulu.

A yaca nuli ni neimami turaga na Sau.

Ai matai ni Sau ka buli me liutaka na Qalinabulu taucoko ko Naivalu.

Era dau veibuli na Qalinabulu ka ra tiko mai Sakoro. na yavusa o Ne, ka ra tiko mai Ne kei ira na yavusa Naviyagonivalu era tiko mai Navunidamanu.

Mai na gauna e a buli kina ko Naivalu e tolu tiko ga na neimami koro- 1. Navunidamanu, 2. Sakoro, 3. Wabu.

Ni mate ko Naivalu sa kena i sosomi ko Rokotuivuna na luvena, qai sosomitaka ko Rokotuivuna ko Neikokabulu na luvena, qai sosomikei Naikokabulu ko Naloto na luvena.

Na turaga oqo era tiko eso na nona kawa mai na yavusa ko Saqele ka nodra mataqali ko Naviyagonivalu, ka qai sosomi kei Naloto ko Tautauwai na luvena.

Na yaca ni turaga oqo ko Tautauwai e kau mai Vitogo vei ira na turaga ni Vanuakula ka yaca ni Ulumatua nei Lolokabaiwalu na luvei Talayau, na nodra vu na turaga ni Vanuakula kei Burenitu.

Ko Talayau kei Lolokabaiwalu na nodra vu na kai Vanuakula, ko Tautauwai na nodra vu na kai Burenitu.

Ai sosomi kei Tautauwai ko Naquluiravi na luvena, qai sosomi kei Naquluiravu ko Ratu Tevita Dakaibitu na luvena.

Ni sa mai yali ko Ratu Tevita Nadakaibitu sa kenai sosomi ko Ratu Semi Lotawa Nadakaibitu na luvena.

Ni sa mai yali ko Ratu Semi Lotawa Nadakaibitu qai kena isosomi ko Ratu Tevita Momo Nadakaibitu.

A qai mai sosomitaki Ratu Tevita Momo Nadakaibitu ko Ratu Jone Lotawa Nadakaibitu na luvena (23:9:1970).

More Stories