Kucuvi na yalewa

ENA macawa sa oti au a tekivu tara tiko yani kina na kena kidroataki vakalevu na tubu cake ni kisi ni kucu e Viti, ki na dua na kenai wiliwili ka da vakawiwimata kina vakalevu e na kena sa rui veitaravi, nai valavala ni kena vakayacori e na kena rui rerevaki ka vaka kina ko ira era vakaitavi kina kei ira e vakayacori vei ira.

Sa voqa tu ga e veigauna na domodratou na Womens Crisis Centre ena nodratou tutaka vakaukauwa me vakabibitaki nai totogi e tau vei ira na vakayacora na kucu me rawa ni tarovi kina vakadua na kena vakayacori.

Au a taroga tiko e na macawa sa oti, ni kevaka e sa mani toroi cake nai totogi ni kucu ki na tini se 16 na yabaki, e sa na tarova li na levu ni kucu e vakayacori tiko e Viti?

Au nanuma vinaka tiko, e na vica na yabaki sa oti e vakatauca kina e dua na Turaganilewa nai totogi me yabaki 13 ki valeniveivesu e dua e a beitaki e na kucu. Ia ena yabaki oya ka yaco mai na yabaki nikua, esa qai taratarabewa ga nai wiliwili ni kucu e vakayacori e na veivula e na noda vanua.

E dua na vakasama au dau tutaka tiko, ni kevaka e kilai taumada na vu ni kena yaco tiko e dua na leqa, o sa walia rawa na veimama ni leqa oya.

Baleta e vuqa na gauna, e da biuta yani nai wali ni leqa e rogo levu kai sau levu, ia e sega ni lai walia na leqa.

Nai wali ni leqa eratou tutaka tiko na Women Crisis Centre me vakatuburi sara ki lagi nai totogi ni kucu, e sega ni walia na leqa oqo e Viti, ka veitalia sara ke da tosoya nai totogi mai na tini ki na tinikaono na yabaki.

Kevaka wale ga era dabe vata na kenadau ni vakasama (psychologists) kei na kenadau ni bula veimaliwai ni lewenivanua (sociologists) ena Univesiti ni Ceva, ko ira na vuniwai, vica nai Talatala, ko iratou na vakailesilesi ni Women Crisis Centre, ko ira na ?counsellors? enaTabacakacaka ni Ovisa kei na Valeniveivesu me ra vakadeuca na vu ni kucu e Viti, e na rawa ni laurai nai wali ni leq oqo e na noda vanua.

Au a kaya tiko e na macawa sa oti ni duidui tu nai vakarau ni kucu e vakayacori e na veivanua e vuravura.

E tiko na kena e na veimatanitu ka ra veiraravui vakayavusa na lewenivanua me vaka e dau yaco mai Aferika, Europe kei Niu Kini ka vakayagataki na kucu me dua nai yaragi ni veivakalolomataki, tiko na kucu ena noda veikoro, na kena e veibaravi ni saravanua ka tiko na kucu e veikoronivuli kei na kena e na noda veivale.

Au vakabauta ni vakarau ni kucu e vakayacori tiko e Viti, e tiko beka e na tolu se va na vuna, ia e na qai matata vinaka oya kevaka era dabe vata na veitabana au cavuti ira oqori e cake ka me soli e ono na vula me ra vakarautaka kina e dua na vakadidike.

Na vakadidike oya ena yaco kina vakalevu na veitalanoa kei ira na turaga kei na cauravou ka ra a totogi e na vuku ni cala ni kucu ka ra sa tu e loma ni noda veivaleniveivesu.

E na nodra veitalanoa na kenadau era na taura rawa kina mai vei ira na tagane ka a vakayacora na kucu e vica na yavu lelevu era a kucu kina, nai vakarau ni yalodra, nodra vakasama kei nai tuvaki ni lomadra.

Era na kila tale ga kina se a tubu vakasauri se sa buroro dede toka mai na yalo ni nona via kucu. E na rawa tale ga ni kilai se a sa bau kila se vakasamataka toka na itotogi e dau tau e na vuku ni kucu se sega.

Nai tukutuku kece me baleta na kucu ka tiko vei keda e na gauna oqo, e nodrai tukutuku ga na marama kei na goneyalewa ka ra a kucuvi.

Ni da sa rogoca ga e dua na yasa ni tukutuku, sa na muria ga mai na noda kailavaka me tosoi cake nai totogi ni kucu ki na tini se tinikalima na yabaki.

Eda veikurikuritaka tiko ga na totogitaki ni tamata, ia eda sega ni walia tiko na leqa.

E na noqu rai vakataki au, e dodonu me da vaqara nai wali ni leqa ni se bera ni vakayacori na kucu. Kevaka eda lavaka nai totogi bibi mei wali ni leqa oqo, e tautauvata ni da binia tiko ga na soso ki na dela ni dua na qari bula.

Eda kila ni bula tiko, eda sa qai vakabula tiko ga ena noda binia yani na levu ni soso. Ia e sega ni lai mate kina na qari ka ni oya ga nona vuravura.

Noda iwali ni leqa e koto ga e na levu ni soso eda sa binia, ia e sega sara ga ni veisautaka e dua na ka lailai e na bula ni qari ka ni se bula vinaka sara koto ga.

Nona bala e dua ki valeniveivesu me yabaki vica vata, ena sega ni lai kauta tani vakadua na mosi, na mawe kei navakanananu ni veika rerevaki a sotava e dua na yalewa ena gauna a kucuvi kina.

Ena veigauna kece e rau na sota kina, ena lesu taucoko mai vei yalewa na kena vakasama kei na tatara ni kena mosi.

Kenai balebale nai totogi me yabaki vica vata ki valeniveivesu e dua e vakayacora na cala oqo e sega ni matata vei keda se na yaga vei cei.

Eda nuitaka ni sa na veisautaka nai vakarau ni bula nei koya ka cakava na cala, ia a cava soti tale na kena yaga vua na yalewa.

Eda sa bobula tiko ena dua nai vakarau ni veiqaravi (system) ni veivakatotogitaki e na vuku ni kena voroki na lawa, ka da sega ni raica nai walewale ni veiqaravi e vaqarai kina na vu ni leqa me maroroi vakatautauvata kina na bula ni tamata (tagane kei na yalewa) ena kena tagutuvi vakadua na yalo ni kena via caka na kucu.

Ia kevaka e vakarautaki e dua na pepa mai na dua na matavakadidike me vaka au cavuta mai cake, ka ra vakaitavi vata na vakailesilesi ni matanitu, na Lotu kei ira na kenadau e na veitabana eso ena kena cakacakataki nai vola dusidusi e vakarautaki, au vakabauta ni sa na rawa ni da qai walia na leqa ni kucu e na noda vanua.

Me vaka au sa dusia oti toka yani e na macawa sa oti, e vica tiko na vu ni kena dau vakayacori na kucu.

E rua au a sa cavuta yani e na macawa sa oti. O ya na duidui ni gagadre e tiko e na tagane kei na yalewa ka kenai karua sa okoya na leqa vakailavo ni dua na vanua.

E dua tale na vu ni kucu sa ikoya na ka era vakatoka na veitabana ka dau tutaka na domodra na marama ena veiyasai vuravura, me kaukauwa se bula voravora ni tagane ka togoraki kina nai tutu ni yalewa.

Aya, ni kucu e yavutaki ena veivakaduiduitaki!

E yavutaki na vakasama oqo ni levu na umatamata e vuravura e vakaliuci kina na tagane ka vakabibi oqo e na veivanua mai Aferika, Esia kei keda e na Pasifika ka ra raici na yalewa se marama me ra ivakarawa ni ka vei keda na tagane.

E dua na ka e vakadinadinataki vei keda na veimatanitu e na Pasifika, baleta ni da dau veivakaturagataki vei ira na noda qaqa, ka ra tui ga kina ko ira era dau qaqa e nai valu, sa mani vakalevulevui sivia nai tutu ni tagane me sai vakaraitaki ni kaukauwa kei na qaqa (patriarchal society).

Kevaka eda qai tiko tale e na dua na vanua e sega ni tautauvata na buturara ni nodra vakatautauvatataki na tagane kei na yalewa ena cicivaki ni vanua se matanitu, era qoroi vakasivia na tagane ka ra tabaki sobu na yalewa, oqo e uvuca cake e dua na yalo ni vakaceresare vei ira na tagane.

Na yalo ni qaqa oqori e tiko kece vei ira na noda gonetagane ka na lai vakadinadinataki vakavinaka e na gauna ni vakawati, ni vuqa sara na noda marama era sa bau kanai roba vinaka mai vei ira na watidra e na gauna ni nodra tiko vakawati.

Na yalo vata oqori e dau curu vei ira e so na tagane ka ra via vakaraitaka na nodra kaukauwa me ra vakayacora kina na lomadra vei ira na goneyalewa se marama era vinakata.

E dau tubu e lomadra eso na tagane na yalo ka ra nanuma kina ni ka era vinakata vua e dua na yalewa, e dodonu me yaco, veitalia ke sega ni lomai yalewa. Era sega ni raica e dua na ka me cala e na tikina oya.

Oya e dua na rai vakarerevaki e dau tubu e lomadra e so era kucu.

Eso tale era sega beka ni marautaka na talei ni veiyacovi, ia na nodra marau sa rawati ni ra vakamalumalumutaka e dua na yalewa ena nodra kaukauwa vakatagane. Kevaka e sega ni qaravi ko ira na vakaoqo, ia e na rawa ni ra kucu ka sa baci kucu tale me vaka era coko kina e levu ka ra sogo tiko e valeniveivesu e na gauna oqo.

E dua tale na vu ni kucu sai koya na garogaro ca.

Ni sa kaukauwa na garogaro ca me sega ni vakatulewataki rawa, sa na lai bobula na tamata taucoko ni sa vakamuai na yalo, na vakasama kei na yago vei koya sa gole kina na matana.

Ia e levu na kucu e vua ni vakasama.

Sa cakacakataki oti rawa yani ena vakasama, sa vakilai na kena draki ni sa vakayadrati oti kina na veitiki ni yago. Ni qai lai caka na kucu sa muri tiko ga e dua na ituvatuva sa vakabutari oti yani e na vakanananu.

Eda na sega kina ni kila rawa se vica sara mada na tagane era a vakayacora na cala ni kucu, era a marautaka dina na ka era a cakava, ka ni yavutaki tiko e na garogaro ca, ka sega ena dodomo dina ka yavutaki ena loloma.

E dua tale nai wase levu ni tagane era kucu, era a sotava mai e na nodra gauna ni gone e so nai vakarau kaukauwa (abuse) ka vakamawe koto e lomadra, yalodra kei na nodra vakasama na veika dredre oya.

Na veika a caka vei ira, era na cakava talega, ia e na dua tani na sala.

E basika oqo e na dua na vakadidike ka laurai kina ni levu sara era vakacalai ena cala ni kucu era lako mai na veivuvale ka a sotavi kina e so na ka rarawa e na nodra gauna ni tubu cake mai. E dua na gonetagane e dau vakararawataki maivei tinana se tinana vakacabecabe, e na rawa ni kucu me sauma lesu kina nona cudru.

Na ka vakaloloma ga eke, ni sa mai samunidawa e dua ka sega sara ga na nona cala.

Na veika au vakacavuta oqo e cake e sega niu kaya ni dina keca e na vuku ni kucu ka yaco e Viti. Kevaka ga e qaravi e dua na vakadidike, ena laurai ni so vei ira na ka au cavuta e na donu.

Ia me vaka ni duatani ko Viti mai na veivanua lelevu e vuravura, ena tiko ga e so na ka e vakavuna na kena tubu nai wiliwili ni kucu e Viti.

Au nanuma ni  yaga  ke vakayacori e dua na vakadidike.

DISCLAIMER: Na i tukutuku oqo e nona nanuma vakatabakidua na daunivolavola ka sega ni oka kina na Nai Lalakai

More Stories