Ko Naililili ni bokola

Oqo na i kuri ni talanoa mai na i vola na “Vuku ni Vanua – Wisdom of the Land” ka vakarautaka na Institute of Indigenous Studies, se Lololo na Vanua, ka dola raraba tu vei keda kece na lewenivanua me da lewena.

Oqo na i talanoa me baleti Naililili ka vola o Wasevina Vatuloka. Ni wiliwili sara yani.

A IKAU

MAI na noqu a se gone sara au a sa dau taleitaki Naililili tu ga. Na italanoa qo e tekivu mai na gauna ni butobuto e Viti, curuma yani na nodra yaco mai na kau lotu ka vakamuria na mawe ni nodra cakacaka vata kei ira na itaukei e Rewa.

E talanoataki kina e dua na ivakarau e kilai ni ra a dau vakayacora na tubuda ena gauna ni veivaluvaluti, na gauna ni veilecalecavi kei na veikanikani. E sini rawa me da veibataka o ya; era a dau veikanikani na tubuda, veitalia na kena rogorogo ca, se na kena butobuto vei keda na so na ivakarau o ya.

A noqu inaki ga meu talanoataka na vanua kau a taleitaka ka niu dau marautaka na gadi kina ni se bera niu vuli.

Na veikanikani

Na ivakarau qo, e tukuni ena italanoa na Viti Makawa, ni a kauta mai na luvei Kubunavanua o Na Sau, ka dau kacivi talega ena Batitamata se Vuvu. Tukuni ni sa ninivaka ga e dua, e dau vinakata sara ga me vakamatea ka kania. E dau tukuni tu ni keitou kawa nei Vuvu baleta ni keitou dau kana. Niu qai kila ni nona itovo qo; ni a dau kana tamata o Vuvu, sa dau sokunu na yagoqu niu rogoca se vakasamataka na yacana.

Au marautaka niu sa mai kunea vakadodonu sara na dina qo ka ni vakamatatataka na sasaga e yaga me keitou vakayacora vakamatavuvale me rawa ni keitou vagalalataki vakataucoko kina mai na revurevu ni yalo iVuvu.

E dina sara ni sa kalougata na itabatamata qo ni da sa kila e da sa luve ni Kalou bula ena vuku ni Luvena o Jisu Karisito.

Noqu isema ki Naililili

Mai na yabaki 1997, au a sa nakita meu taleva tale na vakadidike nei Liliviwa meu vakadeitaka kina na veitukutuku sa vola rawa mai me baleti Naililili. Na vakatovotovotaki ni vuli ena Vanua Research Framework a vakavuna noqu kerea vei Lili na nona pepa me yavutaki kina na italanoa oqo.

Mai na yabaki 1954, ni keitou a dau gadi vakavuvale iNaililili ni oti na vakasigalevu ena so na Sigatabu, au a sa kidava rawa ni dua na ka talei e tu mai Naililili. A dau soli kina vei au na galala meu wavoki ena lomanibai ni koro ni lotu Katolika savasava ka rairai totoka, ni tuvani vakamatau tu. Dau noqu isarasara talei na ivakatakarakara ni tamata (Statue) ka tu e ke ya. Au sa dau tatadrataka meu na tiko ena dua na vanua va o ya niu sa na qase. Ni qasenivuli na noqu nau, o Mosese Taura Vatuloka, ka keitou veiwekani voleka kei Qasenivuli Liu mai Naililili, o Tukaqu Taione Kaloucava, a dau levu na neitou gadi iNaililili.

Na vakadidike

Noqu vakadidike baleta na italanoa qo e sa mai cereka na isema voleka ni noqu vuvale kei Naililili ka sa vakavu marau dina vei au. Ia, e so ga na ka au segai soti ni taleitaka na kedra irogorogo.

Qo na taro a vakayagataki ena vakumuni ni itukutuku baleti Naililili:

l Na cava o kila baleti Naililili ni se bera ni mai koro ni lotu Katolika? O kila vakacava na itukutuku baleti Naililili oqori?

l E bau so na italanoa o kila se rogoca baleta na veika a yaco ena kena tara tiko na koro oqo?

l Vakamacalataka mada e so na ka me baleti ira na mai tauyavutaka na koronivuli e Naililili.

l Vakamacalataka mada na bibi kei Naililili vei keda na lewe ni vanua e Rewa.

Vanua kei na iwalewale ni vakadidike

Au a vaqaqara taumada ena Valenivolavola ni Lotu Katolika (Catholic Archives) e Suva kei na Valenivolavola ni Tukutuku Makawa (Fiji National Archives) meu kunea kina na veika e sa volai rawa tu.

Mai na vale ni wilivola (Library) ni Valenivolavola ni Matanitu o Varanise, a kau mai kina e so na itaba kei Naililili. Mai na Alliance Francaise a vakamacalataki vakamatata mai kina e so na vosa au a wilika.

Au a veitalanoa kei ira e levu na wekaqu kau nanuma ni tu vei ira e so na itukutuku baleti Naililili, kau a lesu vakavica vua na itaukei ni qele ka dabe toka kina o Naililili.

Mai vei ira talega na wekaqu voleka, au a kumuna rawa mai kina e so na itukutuku matata baleti Naililili.

A vaqarai na vu ni tavola levu me tabaki ka me biu ena ivola oqo, sikovi na vanua a tu kina na ililili ni bokala, vakamuri na gaunisala ka vakatokai na Salabuto ka dau muria mai na Turaga, ka laurai talega na yavu ni bure ni kana bokala.

A talevi tale vakarua e so na veivanua me vakadeitaki na kedra itukutuku.

NAILILILI-NI-BOKALA

Na isema mai vale

Au gone ni yavusa Burenivalu mai na mataqali Nakatalewe, ena koro o Drekena, e na tikina o Rewa.

E ratou a talanoataka vei au na veika me baleti Naililili mai liu sara o ratou ga na noqu e Burenivalu kei ira na marama era vakawati mai kina.

Au nanuma rawa e so na ka e sini leca rawa vei au, me vaka na iru a dau vakayagataka na Tukaqu, o Eroni Vatuloka na tamai Sekove Dralia; a qase dauninini ka yalokatakata! ?O iko, bokala, o tu mai vei?? Ena sautaninini au vakasolokakana vei Buqu, o Alanieta Rokosoro na marama ni Nabudrau mai Noco. ?A cava na bokala, Bu?? A sauma ga mai vakamalua o Buqu, ?O ya o ira era dau totogi kuna.?

Ena yalo cikecike, au se baci tarogi buqu tale, ?Baleta na cava o ya, Bu??.

?Era cala se ra bokala ni valu????

O ira na bokala

Tukuna o Setareki ni o ira na bokala era dau kau iNaililili, moku mate, ka ra qai vakaliligi me vakamaca nodra dra. Kanaka o Onarina na tinai Seta ni kila ni a dau nodratou itavi na nona qase mai Nadilo (Vutia) na kauta mai na kena bokala na Turaga, ia, a sini kila ga se cava na vuna era kau mai kina vakabokala.

Tomana nona italanoa o Seta ni gauna era lili tu kina na bokala, sa na wasei tani sara o ira me ra ?ivakasoso ni duru? mai vei ira me ra laukana.

Ni sa maca na yagodra, sa qai luva mai ka ra colati ki Burenivalu . Ra muria na tua (sala) iVico ki na iRevo Levu (lovo levu) mai vanua, ka yacana o Nayavukama, me lai vavi kina. Ni sa vavi oti, sa qai dau colati lesu tale iLomanikoro na bokala me wasei vei ira na kedra.

Na italanoa ni ka vata ga oqori mai vei Anare Koli, na itaukei ni qele ka tu kina na ililili e duidui baleta ni duidui na gauna rau talanoataka ena soli itukutuku.

Na italanoa nei Anare e baleta na gauna era a se tiko kina na kai Burenivalu mai Lokia, ena tai ni uciwai na Rewa vaka ki Koronivia.

Ena gauna qori era a lili, vavi, wase ka laukana na bokala e Naiba, ena mua iLomanikoro vaka ki Naililili e dai.

Mai Drekena, a talanoataka vei au e dua na tinaqu o Semi Nadru, ni neitou itikotiko, o Burelevu, e dau rerevaki na curuma yani ni nodra koro na qarikau; na qaqa nei Roko Tui Dreketi. O ira qo e vakaitamera na kedra lelevu kei na kedra babalavu.

E sini rawa me ra tu vakadodonu tu ga ka ra curu yani ena nodra bure mai Burelevu. Era na dau curu rawa ga kevaka era na qasi yani, me liu na uludra ka me ra qai lai tucake sara ni ra sa tu e loma donu ni vale.

Sai ira oqori e dau wasei talega vei ira na bokala era dau lili mai Naililili.

E a tukuni vei Lili ni dau kau na bokala me kedra sara ga na ?Turaga ni Valu?, se na Vunivalu.

Na iLilili

Na ililili ni bokala mai Rewa e dua na vu ni tavola levu ka tubu tikiva e dua na vu ni dilo ena yasa ni Salabuto.

E ganita vakavinaka na itavi ka digitaki kina na vu ni tavola ka ni tabana e tubu vakababataka na tolona, me veilatai vinaka kei na vuna levu (raica na droini kei na itaba ni vu ni tavola).

Qori e vakarawarawataka na kena lili na bokala ka vakadeitaki vakavinaka na ka e vakaliligi kina.

Na tavola e nodratou kau na itaukei ni vanua.

E rawa na veitaratara kei na Lololo ni Vanua e na FTA HQ, 68 Knollys Street, GPO Box 14468, Suva, se talevoni 3310885, 9445555, 7182858, se Mona livaliva – iislololo@fta.org.fj

Ena macawa mai oqo, e na qai tomani tale yani na i talanoa oqo.

More Stories