Dua na mosoni ni vakaicavacava: Gavoka

Update: 11:22AM

Oqo e dua na nona cau o Viliame Gavoka ena kena rawa ni da vakaiyautaki kina na i taukei ena vuku ni vakacavacava.

Na noda vakaiyautaki na kawa iTaukei e bibi sara tiko kivei au, ka yavutaki kina na noqu veiqaravi e Palimedi.

E dua na tabana oqo na saravanua, oya o ira na noda gone era veiqaravi kina. E rauta ni lewe 55,000 na na lewei Viti era veiqaravi tiko ena saravanua, ka 70% se 38,500 era gone I Taukei.

O ira oqo me nodra e dua na i vakacavacava ka vakatokai na �service tax�, me vaka e dau vakayacori tu ena veivanua vaka-Esia me vakataki Singapore, Malaysia, Phillipines, Indonesia, Thailand, Japan, Korea, Hong Kong, Sri Lanka kei na Maldives.

Ena veivanua kece oqo, e nodra na liga ni cakacaka ena veikabani ni saravanua e dua na i vakacavacava e 10%, ka vakatokai me yacana na �service tax�. 

Oqo e vakaicavacavataki na veika kece ga era sauma o ira na saravanua; oya na rumu, na kakana, na gunu, na veika ni lasa kei na vuqa tale.

E lavo vakaitamera sara e dau rawa ena i vakacavacava oqo.

E kunei talega ni duatani sara kina na cecere ni veiqaravi, ka sega na vakawelewele.

Na kena levu na veika era vakayagataka vakailavo na saravanua, oya na kena levu talega na veika era wasea na tamata cakacaka. 

E solia na yalo ni gugumatua kivei ira na veiqaravi ka kunei ni dau lailai kina na vakalutu cakacaka.

Ena sega ni dredre vei Viti me tekivutaka na i vakacavacava oqo ka nira tu e Viti e daidai na veikabani lelevu, vakabibi ena tabana ni otela ka ra vakabisinisi tu ena veivanua vaka-Esia.

E daidai e Viti, e 25 na pasede taucoko na i vakacavacava e lavaki tiko kivei ira na saravanua; ia, me vakaoqo na kena vidavidai: me ciwa na pasede me vakacavacava na VAT;

, walu na pasede me ivakacavacava ni qoliqoli, ka 8 na pasede me Service Tax.

Ena yabaki 2015, e a rawata kina na tabana ni saravanua e $1.5 na bilioni, ka nanumi tiko ni na tubu sara me $2.2 na bilioni ena yabaki 2020; oqo e vakaitamera dina, ka na vukei ira sara vakalevu na noda gone, kevaka eda vakatikora na service tax me nodra. 

Ia, oqo ena vakatau sara ga ena vakatutu e Palimedi, ka lave ligataki me vakadonui.

Na veika ena rawa mai ena service tax e levu cake sara me vakatautauni vata kei na i lavo ni lisi, na royalties, kei na so tale, e dau rawata vei keda e Viti raraba na noda tabana ni qele maroroi, na Tabacakacaka ni Qele Maroroi (iTLTB).

E daumaka na veiqaravi ni iTLTB , ena kena maroroi na noda qele kei na i yau bula, ia, me tadola na matada ena veitabana tale eso ni veivakailavotaki ka tu wavoliti keda.

E dodonu mera bula vinaka o ira na noda gone ena tabana ni saravanua, na tabana ka ra vakaiyau sara tiko kina vakalevu o ira na dau cakabisinisi, ka vakaiyautaki Viti e daidai.

E sega ni kena i balebale, nira na vaka ga oqo o ira na tabana ni saravanua, ka ni tu talega na veituvatuva me veiganiti kei ira na veitabana eso.

More Stories