Vatu ni yavutu e na tutu ni vale

SA i koya tale oqo na i kuri ni cau e dau vakarautaki tiko yani e na a e na veimacawa mai na Lomaicolo, Vunaqumu.

SA i koya tale oqo na i kuri ni cau e dau vakarautaki tiko yani e na a e na veimacawa mai na Lomaicolo, Vunaqumu.

Ni tei wilika sara yani.

Na Sala Veilatai kina Mataka Vou nei Viti-nai-Matai

Ni bera walega ni da tomana tale yani na noda vakadigova ka tatasereka vakamatata na sala veilatai damudamu ena lomanibai bolataki-va ni noda drotini se ?Coat of Arms? meda na bau taleva tale mada na nodrau a mai cokovata ka ramaseserau voli ena muaira ni noda vunilagi e Viti ko ?Jupiter kei Venus? me vaka na i rairai ni kalokalo vakabuina mai Peceliema, o koya ka ratou a vakamuria voli na tamata vuku mai natuicake ena gauna a sucu kina ko Jisu.

E ka veivakurabuitaki dina ni yacova sara tu ga mai na mua-ni-macawa me yabaki duanadrau ka vitu (107) kina na noda drotini se ?Coat of Arms? ena i ka 4 ni Jiulai 2015, e rau qai basika veitaudonui mai lomalagi ko i rau na vuravura ni maliwalala se ?planet? oqo ko ?Jupiter?, kei ?Venus?. E kilai tani ko ?Jupiter? ena yaca na ?King Planet? me vaka ni vuravura levu duadua veiratou na ciwa na ?planets? ena noda wasewase ni maliwalala se noda ?solar system?.

E rauta ni vakatinikaduataki (11) na noda vuravura, ?planet Earth? me qai tautavaka kei ?Jupiter?.

Ia, ko ?Venus? edau kilai tu me ?Morning Star? se kalokalo-i-volasiga ni dau cadra mai ena matakalailai sara ni se bera ni cabe mai ko Ra-Siga.

Ena so na gauna e rawa ni kunei talega o ?Venus? ni ramaseserau toka ena muaira ni se qai yakavi sobu ga na vanua, ka se toka donu ga na yacana me kalokalo-i-volasiga ni vakaraitaka nai Vola Tabu ni i tekitekivu ni dua na siga vou oya na dromu ni siga ena dua na yakavi.

Ia, ni rau sa mai cokovata oqo ka ramaseserau ruarua tu ena mata ni ?Laione ni Lomalagi? ka kilai ena yaca na ?Leo Constellation? e vaka me rau kacivaka tiko mai ena nodrau mai cokovata oqo ni rau sa ?Kalokalo-i-Volasiga ni Tui?.

E kena i rairai beka oya ni vaka me rau sa tekivu usumaka mai na mataka vou nei Ra-Laione, ?Laione ni Juta se Laione ni Viti?, o koya erau sa mai kena matanivitiviti toka ena noda maliwalala e cake oqo ena macawa rua sa oti.

Me vaka ni sa mai tu tale vakawawa oqo, ka me vula-ono, na sasaga ni matanitu ena vuku ni kena vakadikevi vinaka tale se bera ni vakadeitaki edua na drotini vou, de rairai sa i tukutuku matanidavui sara ga kivei Viti sa vakadinadinataki mai oqori e lomalagi; oya ni sa qai cabe mai oqo na mata ni siga vou ni ?Laione ni Viti? ka toka ena noda drotini.

Ia, sa na dua dina na ka uasivi kevaka me na raici vakayalomatua sara na tikina oya ni ?sa tukuna na lagilagi ni Kalou ko lomalagi; ka sa vakatakila na cakacaka ni ligana na maliwa levu. Sa dau tukuna na vosa na veisiga sa veitarataravi, ka sa vakaraitaka na vuku na veibogi sa veitarataravi?i, me vaka e vakaraitaka na Dau-ni-Same.

Sa veivakananumi talega na i serau mai lomalagi ena macawa rua sa oti ena i tukutuku me vaka e vakaraitaka na Parofita ko Aisea ni a kaya, ?Mo tu cake, mo rarama mai; ni sa yaco mai na nomu rarama, ia na serau i Jiova sa cadra mai vei iko. Io, raica, na butobuto, ena ubi vuravura; kei na butobuto loaloa, na veimatanitu; ia ena cadra mai vei iko ko Jiova; kei na nona serau, ena raici ni sa cilavi iko: ia na veimatanitu tani era na lako voli e na nomu rarama; kei ira na tui, e na serau ni kemui cadracadra.?

E dina sara ni cabe donu mai na rarama oqo ena gauna eda sa mai vakadigoca no kina na sala veilatai ni veiveisau eda a lako curuma voli mai.

Eda a sa bula voli mai vakaVanua ni se bera na cabe ni Lotu ena loma ni i tabayabaki 1830 kina 1840.

E dina ni da a tawalotu ka butobuto beka tu ena gauna e liu, ia, e veivakurabuitaki sara ni ratou a kunea na Daunikaulotu taumada mai eso na i tovo dina vaKalou ena noda bula vakavanua me vaka na veivakaturagataki, veirokorokovi kei na vakatatabu eso.

Ni mai oti e rauta ni vasagavulu (40) na yabaki ena noda sa Lotu voli mai e sa qai mani tauyavutaki na noda bula vakaMatanitu ena delanigauna vaka-1870 ki na 1880 ena nodra toso yani vakayauyau ki Levuka na vavalagi mera la?ki tauyavutaki bisinisi ka mera tara cake talega vakakina na noda vanua lomani ko Viti.

Ia, e sa qai mai vakataudeitaki taucoko sara na tolu na yavu ni noda bula vakaitaukei: na bula vaka-Vanua, Lotu kei na Matanitu, ni oti na kena a mai dregati na noda drotini ni vanua lomani ko Viti ena i ka 4 ni Jiulai, 1908.

Ena gauna vata talega oqori e se qai vakatekivu me yavala mai kina na liga ni kaloko ni ?Mataka Vou kei Viti? ka rau yadrava tu mai na kena i Vakatawa ena nodrau butu dei toka ena ?ki se i dola ni gauna?, o koya na noda i bole ni vanua: ?Rerevaka na Kalou ka Doka na Tui.?

E a vakatekivu me cadra cake mai ena yabaki 1908 oya na rarama ni ?Mataka Vou kei Viti? ni mai oti vakavinaka sara tu ga e rauta ni ono na deketi (decade) se onosagavulu (60) taucoko na yabaki ni noda sa Lotu ka vakararamataki voli mai ena Vosa ni Kalou.

Me vaka ga nai valvala ni Nona a veibuli taumada na Kalou mai na i vakatekivu, e veivakurabuitaki vakaidina ni da raica matanavotu sara tu ga na we ni ligana ena noda a buli vou tale mai na luvei Viti lomani ena loma ni 6 na deketi ni oti na noda vakararamataki ena Nona Vosa Bula.

Ia, ni da a tadolova mai na i kavitu ni deketi (7th decade) ena delanigauna vaka-1900 kina 1910 e a vakaotia na Nona cakacaka ni veivakacokotaki taumada kivei Viti na Kalou ena noda a sa vakacurumi kina Nona i vakavakacegu, me vakatabui Viti vakatabakidua kina dua nai lesilesi cecere vaKalou, ka mani mai vosa vakalougatataki Viti sara yani ena Nona a dregata na noda drotini kei na noda ibole ni vanua ena 1908.

Na dregati ni drotini oya ai vakadei bula sara ga ni Nona veidigitaki na Kalou kivei Viti me da mai Nona matanivitiviti, se me da Nona ?Colour Bearer? ni da vakarewataka tu na noda drotini yavutaki va-Kalou me ivakadinadina ki vuravura taucoko ena delanigauna vaKalou okoya eda lako curuma tu edai.

Vakadinadinataki na vosa kecega mai na lewe rua, se tolu na i vakadinadinaki

Ai matai ni vakadinadina ni veidregati vaKalou ka a vakayacori kivei Viti ena yabaki 1908 sai koya na Laione i Jiuta e kasirokoroko toka mai ena ulu ni gaunisala veilatai nei Viti-nai-Matai ni sa vakarewa tu mai na i cadracadra ni siga e natuicake me vaka na Nona vosa na Kalou.

E rawa ni kunei na kena i vakamacala ena dua na i lavelave ni Nai Lalakai ena vula ko Jiune sa qai dromu.

Ai karua ni vakadinadina sa i koya na laca bati-vitu ni drua, se waqa vakaViti ni rarama ni Lotu ka dabe koto oya ena ulu, se ?crest ni noda ?Coat of Arms?.

Sa i koya sara ga na laca bati-vitu oya na matanikabasi ka i dusidusi voli mai ni noda cavuikalawa me vakatekivu mai ena noda a buli vou ka dregati mai vua na Kalou ena 1908, oya ni oti walega e vitusagavulu (70) na yabaki se vitu na deketi (7 decades) ni noda sa Lotu, ka me yacova sara mai na noda delanigauna nai ka va ni tabatamata eda sa kauta vata voli mai kei keda na Rarama oqo edaidai.

Na Rarama ni Vosa ni Kalou eda kauta voli tiko mai oqo sai koya sara ga ka toqai toka ena noda i bole ni vanua: ?Rerevaka na Kalou ka Doka na Tui? ka a veidregati kina na Kalou vei keda na luvei Viti lomani meda kena matanivitiviti (Viti-nai-Matai) ki vuravura taucoko ena kena i tabagauna vaKalou oqo, ka eda sa kena i tabatamata digitaki ko i keda.

Na drua se waqa vaka-Viti ni rarama oqori e gole toka mai natuicake ka vakanaulu sobu yani kina muaira kei vuravura se ?post-modern Westernised New World?.

Oya me vaka ga ni da sa kauta lesu tale tiko yani kivei ira na wekada vavalagi era a mai vakalotutaki keda taumada ena drau-vakacaca na yabaki sa oti edua na kamunaga talei ena kena delanigauna vaKalou eda sa bula donuya tu oqo edaidai. Ia, eda sa na qai yaco sara me vakataki iratou na tamata vuku mai natuicake ena gauna e a lako taumada mai kina na Mesaia, na goneturaga ko Jisu Karisito.

A i katolu ni vakadinadina sa i ratou na lomanibai bolataki-va ni veitabagauna kei Viti me vakatekivu mai ena 1908 ena lomanibai ni kau jiaina ka i vakatakilakila ni noda yavu ni bula vakaVanua.

Ai yaubula ni lomanivanua na jiaina, vudi, kau vuata kei na veimataqali kakana kecega ka ra dau vakacabori me i sevu ki vua na Bete ena burekalou, se ki Valelevu ena vuala i sevu ka me na sobuta tikoga mai na vanua na veivakalougatataki ni bula sautu.

Na lomanibai ni vuniniu tabai-vitu e vakatakilakilataka na noda bula vakaLotu se bula vakayalo me vaka ni o koya na Yalo Tabu e vakatakilakilataki talega vakaiVolaTabu ena waiwai ka vakacaudreva tu na tutu ni cina e vitu ena loma ni valetabu vakalomalagi ka vaka talega kina na valetabu nei Isireli mai na loma ni lekutu.

Na lomanibai ni vu ni dovu e tolu ka drau-i-ya-va e vakatakilakilataka na bula ni veiliutaki vakaMatanitu me vaka na nodra liutaki na mataqali e tinikarua ni Isireli mai vei iratou na qase e lewe vitusagavulu (70) se Mata Boseyaco, ka ra sa qai tiko nai liuliu ni veiudolu, veiyadrau keina veiyalimasagavulu.

Oya me i vakaraitaki ni wasewase levu ni veiliutaki e tolu se ena kena vakadewa vakaPeritania: ?three branches of government; Executive, Judicial, Legislative.

Ia, oqo e sa cabe mai na ?Kalokalo-i-Volasiga? ni nodratou sa mai vakacokovatataki na tolu na basoga ni sala ni noda bula vakaVanua, VakaLotu keina bula vakaMatanitu, ni da sa tadolova tiko yani na i ka va ni basoga ni sala ka uluna toka mai na ?Laione i Juta? sai koya na gaunisala e dusia koto na lomanibai ni Ruve-vula.

Oqori na lomanibai ni Nona gauna na Kalou Bula kivei Viti.

(Ena qai kuri tale yani)

Na veika e cauraki e ke e sega ni oka kina na Nai Lalakai.

Vurevure ni i Tukutuku

i Same 19 : 1, 2

ii Aisea 60 : 1 – 3

iii 2Korinica 13:1 ?Ena vakadinadinataki na vosa kecega e na gusu ni vakadinadina e lewe rua, se lewe tolu.?

iv Tiko Voli mai na Lekutu 2:3; Vakatekivu 49:9, 10

v Vakaibalebale 9:1 ?Sa tara oti na nona vale ko vuku, sa taya na kena duru e vitu:?