Tawa vanua taumada

ESA koto oqo e ra na i tukutuku ka a talanoataka ko Talatala Epeli Rokowaqa, e dua vei ira na turaga i taukei era a vuli mai Navuloa ena vuli lotu ni Lotu Wesele ka vola kina e dua na i vola me baleta na keda i tukutuku na kawa i taukei, oya na ?Tukutuku Makawa kei Viti?.

Ni wiliwili sara yani.

NI ra A sa dui tiko noda qase mai Viti Levu ena veivanua au sa tukuna ena wase sa oti, ena veibuca oya, se vanua era vinakata na kena wai oya mai Bucawai, mai Kubuna Drekeniwai, Namalata, Verata, Nabukebuke, Nasautoka, Uluidrata, Rakiraki, ra sa veivosaki me caka mada na veibuli yaca ni tutu vakavanua, ra sa lomavata me caka mada na veibuli itutu vakavanua oqo mai na vanua o Tokaimalo, ena dua na buca oya sa qai yacana ena gauna ni veibuli o Nabukebuke (Yavu cecere).

Nira soqoni vata noda qase, o ira kece noda Vu na kai Viti, me caka na veibuli oqo mai na buca oya, a vakaoqo na kena lewa: Meda sa dui buli yavu mada ni noda Vale ni Buli.

O koya e cecere nona yavu ni buli, me sa vakabau nona kawa, me kawa ni turaga dau buli, mai vei ira na qali Cavakilagi kei na qali Kamami.

Na ka e vakakina oqo nodra lewa; ni sa levu sara ena gauna oya na turaga, ia ka sa dui turaga ga vakai ira, ka vakamataqali nodra veilakoyaki voli e lomai Viti Levu ka sega so kina ni vinaka, se dei nodrai tikotiko.

Koya era sa qai nanuma kina me sa caka mada na veibuli i tutu vakavanua; de vinaka mera sa tiko va kawa, ka vakayavusa vanua ena nodra dui tikotiko, me rawa kina nodra veirogoci vakavanua; ena nodra tiko vakavanua matanitu vata emuri.

Ia ni sa tekivu nodra dui buli yavu cecere ni nodra buli, ka sa veimama nodra buli yavu tiko; ka sa tubu tiko mai na veiqati ni lomadra kei na veibataka, se o cei me turaga.

Eso era kaya me kua ni vakabau na yavu ni vale cecere, me vakabau ga na kawa ni ulumatua o Buatavatava.

Eso era kaya, me vakabau ga na lewa sa tau oti, koya e cecere nona yavu ni vale se bure, me sa turaga; ke vakabau na kawa i Buatavatava, sa na ca o Viti, ni sa rui turaga malumalumu ka sega ni lewa vinaka.

Sa mani cavuti ga me buli vakaseni vau (ni daumalai) A nona kawa sa tiko mai Bua nikua.

Sai koya sa qai mani wase rua kina na itutu liu sa dau buli e Viti ena itutu vakavanua: 1. Na Ratu. 2. Na Tui.

Ia ni ra sa buli yavu tiko, sa qai cecere duadua na yavu ni buli nei Kubunavanua; O koya sa qai mani yacana tale kina o Komai Nayavucecere.

O koya sa tiko mai Kubuna i Vanua eliu ka tiko mai Navatanitawake emuri.

Ka sa qai yacana kina o Ratu Cagawalu ni sa mate, ia o Robulaikalou na tacina kei Rokoratu na luvei tuakana.

Sa vakabau talega me yaca ni nona yavu cere o Nabukebuke ni rau sa gumatua ena buli yavu cere.

Koya nona kawa sa tiko mai Namosi kei Levuka mai Ovalau. (Kai Nabukebuke) Kei Burekorewa mai Uluda (yavu rewa), kai Rewa.

O koya sa qai tekivu kina ena gauna oqo mai vei ira na Qali Cavakilagi, me cavuti na yaca i koya sa buli ?Me Tui,? ka yaca i koya sa vakarautaki me Tui; ?Na Komai.? (O koya sa ulumatua me Tui; o koya na tacina se luvena sa ulumatua me Komai).

Ia na ka oqo, sa ka ni marau vei keda nikua ni sega ni guileca se lutu yani vakadua nodai tovo vakavanua oqo me yali yani.

Ia eda sa marau ni sa dei tu na itovo oqo, mai na yasana o Cakaudrove. ena koro turaga o Somosomo, ?o koya sa buli, sa cavuti me Tui Cakau; o koya sa vakarautaki mei sosomi, sa cavuti me Komai Nakorovou.?

Se Komai Lomanikoro, (Korovou). na itovo vakavanua oqo sa ka talei sara, ka sa tautauvata Vakaperitania. O koya sa buli sa yacana na King (Tui).

O koya sa vakarautaki mei sosomi ni Tui (King) ni sa mate se leqa ena dua na ka na Tui; sa yacana na Prince of Wales, (Komai Loma ni Korovou). Sai koya ga sa daucavuti tiko mai Cakaudrove me Komai na Korovou.

Ia na nodra veibataka noda qase ena gauna o ya, na kawa me sa daubuli me Ratu, se Tui, sai koya ga, sa mani yaco kina nodra veisei; ni ra sa tu cake e dua na mataqali mai na kawa i Tuiwai, sa yacadra nikua na Matasau, ka sa yacadra ena gauna oya e dua na kenai wase; ?Na Tuvora? (ni ra tu cake me vorata na lewa) na iwase ka dua, sa yacadra ?Na Tutudravo, se Dravodri? (o ira sa vakasisia na yavu ni veibuli, ka vakama na kena vale).

Na kawa ni Tuvera sa tiko mai Namosi, na Dravodri sa tiko mai Dravo, Tailevu.

Sai ira na kawa oqo, era sa vorata vakaukauwa na lewa; ni ra cata me buli e dua na turaga malumalumu ka lewa ca, de ca kina o Viti.

Ka rau lewa sara, me sa buli ga na kawa i Kubunavanua me Tui.

O koya ga, sa mani dau nodrai tavi kina, na mataqali Matasau, se Masau, ena gauna mai i muri oqo, na digia se lewa na turaga me sa buli me Tui se Ratu.

Ia sa na qai macala emuri, o ira kece na itutu vakavanua sa nodrai tavi na veibuli.

Ia ni sa tawase noda qase, mera dui lako; era sa lako vakawa vata ga, o ira na lomavata, ka vosa vata, sa dua na ilakolako.

Ia, na nodra dui lako oqo, era sa dui lesu tale i na nodra dui yavutu era tiko kina eliu, ni sa lala mai o Nakauvadra ena ivalu sa tukuni oti.

1. O ira na kawa i Kubunavanua. Era sa lesu tale i na yavutu o Kubuna i Vanua ena vanua o Bau; mai Wainibuka.

O ira ka vakatawa na vanua vaka mai Naveibulibuli, Navutu, Nakorovou, Vuna, Lomanivanua, Uluinavula, Nubulevu, Daviko, Nacobua ena ului Waidalice, Nawaiqea, Namoa, Navesi, Delai Tokaimalo II.

O ira kece oqo, era tiko ena Wainibuka ka yaco i Bucawai ena ului Waibula.

Sa tiko kina o Nawakura mai Drevekai, Uluitova i vanua, Taunovo, Nasuku, Namedamu, Nakorokau, Vatunitu, Naloka, Korolevu, Tovaiwai, Delairalagi, Uluidrata, Navukivakawalu, Nakurukuru, Vaturua.

Emuri era sa qai cavu i baravi na kawa ni Tui.

Ka so vei ira sa cavuti me Sau. O ira kece oqo na vanua sa tawa eliu.

O ira na kawa i Kubunavanua era sa kawa ni Tui eso, ka Vunivalu eso.

O ira na kawa i Rokovunisei kei Natokaibawa. Era sa kawa ni Tui eso, ka kawa ni Sau eso, ka Sauturaga eso, era qai tawase emuri.

2. O ira na kawa i Lutunasobasoba.

Era sa lesu tale ina nodra yavutu o Verata. Era sa vakatawa na veivanua ena baravi o Verata, na nodra vanua.

O ira na kawa oqo ena gauna emuri, era sa kawa ni Ratu tikoga eso, ka sa kawa vaka Tui eso, ka Vunivalu eso, ka sa Komai eso.

Ena qai tomani tale yani.