Tawa vanua taumada

Update: 12:25PM ESA koto oqo e ra na i tukutuku ka a talanoataka ko Talatala Epeli Rokowaqa, e dua vei ira na turaga i taukei era a vuli mai Navuloa ena vuli lotu ni Lotu Wesele ka vola kina e dua na i vola me baleta na keda i tukutuku na kawa i taukei, oya na �Tukutuku Makawa kei Viti�. Ni wiliwili sara yani.

Na Rokotakala

Oqo na mataqali nei Bakadroti na Bete kei Degei I. O ira na kawa oqo, era sa dui tu vakai ira ga; ka dui turaga vakamataqali. Ena gauna ga i Banuve e dua na qase qaqa mai na mataqali Tu Namotutu qai vakamalumalumutaki ira kece, koya sa qai liu kina mai Rakiraki na Tu Namotutu.

O ira na kawa i Degei II era sa veidroyaki e Viti; era sa dei tu ga ena dui nodra turaga vakamataqali: O ira ka tiko mai Vuda, Ba, Tavua, Nadi, Nadroga, Serua. Era tu vakamataqali balavu ga eliu (1) Tako kawa ni qase (2) Lavo kawa ni gone. 

Emuri, ni curu i nodra vanua na kawa ni Cava ki lagi, kei na kawa vaka Toga eso,  sa qai tekivu kina mera vakayaca vaka Tui ni vanua.

O ira na dro i Naceva, era vakatawai Kadavu. Sa ra cavuti me Manuduitagi (dui turaga vakamataqali ga). 

Ni curu i Dravuwalu na kawa i Kubunavanua mai Totoya, sa qai cavuti rawa kina vei ira na Tui Naceva koya na yaca mai na kawa ni qali Cavakilagi. 

Vaka talega kina ni curu i Tavuki, Yale, Nakasaleka, Nabukelevu, Ravitaki, na kawa ni Sau (Qali cava kilagi) kei na kawa vakaToga eso emuri era sa qai cavuti kina ena yaca vakatui ni vanua.

O ira ka drodro i Yasawa. O ira na kawa i Degei o Senitutaga, era turaga vakamataqali ga. O ira na kawa i Ratunidrola era kawa ni Sau. Koya era qai yaca vakatui ni vanua kina.

O ira na ka drodro i Macuata. Era dau cavuti me Sivi Soroi (Era sa dui turaga vakamataqali ga), ka so talega vei ira e curu i Bua, era dau cavuti vakakina. 

Kei ira eso na iwase ni Sauturaga mai Rakiraki, era tiko mai Nakorotubu. 

O ira na kawa i Degei ka curu i Namosi, sa yacadra na Torolevu. (Era sa dui cava vakamataqali vakai ira ga.

8. O ira na Kawa i Rokola. O Rokola oqo sa dua na tamata vuku ni cakacaka vakamatai eliu. Ena gauna era tiko kina mai Aferika ena vanua o Taganiika, qai siro emuri i baravi ka tiko mai Vuda (Vakacegu). Sa dua na qase dau ceuceu ena kau o koya. Ena gauna oya, sa dau ta moto, kei na iwau ceuti. 

O koya talega sa taya na waqa, sa yacana na Kaunitoni (Kaunitoni tu e wai). Era lako mai kina i Viti noda qase.

Na nona kawa eso era mai tiko i Papua, Niu Everetisi, Yatu Solomoni. Era matai ni ceuceu ena kau se vatu, ra dau ta waqa talega.

O ira na kawa oqo era mai tiko i Voda ena bati ni Wainibuka ena gauna sa oti kina na ivalu mai Nakauvadra. Koya ga nodra yavutu na Mataisau, ka mai mate kina nodra qase o Rokola.

O ira kece na noda qase e lewe 8 au sa tukuni ira toka e cake, era sa noda vu ni kawa, o ira ka tubu mai vei rau na veiganeni o Catanatamani, kei Tikinivula.

A Ciciva na Turaga

Eda sa kila ena itukutuku ni karua ni veibuli sa oti ni sega ni vakabau na kawa i Buatavatava me liutaki Viti; ni turaga malumalumu, sega so ni gumatua. Sa vakadina talega o Rokomautu, ni sega ni rauti koya me liu, ni dau murilomana ka dau talaidredre talega vei Rokomautu na Ratu.

O koya sa vakatalai tani kina, me lako i Vanua levu ka mani muri koya kina o tinana o Adi Leleasiga, kei ira talega na turaga lalai eso, oya ga na gauna e rau a sucu kina na Drua Tabu, o Adi Savusavu, kei Adi Likuiviu, a yacana talega o Adi Samanunu. 

Ia, o ratou na veitinani oqo, eratou sa tikoga mai Vuya; o Buatavatava i Bua, o ira na turaga lalai o ya, na yasai Vanua levu i na Tokalau, ka yaco sara i udu.

Ia ni sa dede nodra tiko mai Vanua levu, ka sa matua na ivakacoko ni vanua.  Sa qai lewa o Buatavatava, mera sa kauta i Verata vei Ratu na isevu ni vanua, ni sa matua na ivakacoko. Ka ra sa qai lako na Likuiubi, kei na Duiyabaki, me rau vakavodoka mai na isevu ni vanua, na nodra veitikotiko kece, na veituraga au tukuni ira toka e cake.

Ia ni ra sa yaco i Verata na turaga era kauta na isevu vei Ratu. Sa macala sara o Rokomautu, ni sa rairai tale mai nona ulumatua o Buatavatava, koya sa yali sara vakadede e mata mai Verata.

Ia ena gauna o ya, sa ka levu sara na kawa i Rokomautu era sa bula kina. 

O ira na luve era lewe 4 ka macala tu na yacadra, kei ira na makubuna era lewe 19. 

Ia, ka sa tautauvata ga matana na nodra itovo, kei na nona lomani ira nona kawa, se o cei ena digitaka o koya me kena isosomi.

Oti sa qai lomana me sa dua na ka ni marau me caka mai Verata; ena vuku ni nona matua sa qai yaco tale mai kina. 

Ka sa lomana me sa caka na ka ni marau ena loma ni rara Vatuvure mai Verata; mera sa laki veimeketi mada kina na lako mai Vanua Levu, kei ira na turaga, kei na marama mai Verata.

Ia ni sa oti e rua na bogi, na nodra marau tiko; sa qai lewa o Rokomautu me sa ia mada veitau cici, ia o koya sa totolo vei ira, me sa qai buli o koya me turaga mai Verata, mei sosomi kei Ratu, ni sa malumalumu mai. 

Ia sa lewa kina vakaoqo, ni sa tautauvata ga e matana nodratou i tovo na luvena, kei na nodra i tovo na makubuna. 

Koya sa vuna, ka lewa kina o Rokomautu, mera sa veitaucici ga na makubuna era lewe tinikavitu, mera sa ciciva na turaga.

Oti sa kaya o Ratu, mera sa soqoni mada mai vua na makubuna, me mai vosa vei ira, ia ni ra sa lako mai vua na lewetinikavitu; sa qai vosa vei ira, ka kaya; �Au sa taura oqo e dua na tabua, ia na tabua oqo, na noqu vosa mana vei kemudou; ia niu sa vosa oti, au na qai buluta e matamudou na tabua. 

Ia mo dou kila na makubuqu; oqo na noqu vosa ni veivakalougatataki vei kemudou.

Ia kevaka e dua sa totolo vei kemudou, ni dou sa na veitaucici mai, o koya ga oya sa na buli me Ratu, me qau i sosomi, me liutaki Verata. 

O kemudou kece sa bera, mo dou sa na qai vakarorogo tiko vei koya. Ia ragone, sa oti noqu vosa vei kemudou; �Au sa buluta na tabua, oqo na noqu vosa mana; ka sa na dredre sara me kilici tale.�

Ia kevaka dou vakauta vakatani noqu vosa, ka vukica tale noqu lewa ena dua na gauna, ia oqori ga na gauna, sa vaka dou sa kilica tale na tabua oqo, me rairai votu mai, ka sa na seyavu kina vei kemudou na kalougata ni vosa mana ena tabua oqo, o koya kau sa buluta ena qele, me kalougata kina, ni sa bika nomudou vanua me tu dei, ka sega ni yavalati rawa emuri.

�Ia kevaka sa na kili tale na tabua, au sa tukuna vei kemudou; ena rusa nomudou vanua o Verata, ka beci sara emuri, ia kevaka ena sega ni kili tale na tabua oqo; o dou na matanitu tikoga, ka sega ni rusa rawa.� 

A vosa ni qase oqo ragone, ena dina malua.

Ia ni sa vosa oti o Rokomautu sa qai buluta sara na tabua. 

Ni sa buluta oti; eratou sa qai lako sara na gone turaga na makubui Rokomautu, me ratou sa laki tuva mai na baravi o Walu mai Verata; me ratou sa veitau cicitaka na turaga, o koya sa liu, me sa nona na itutu vakaturaga.

Ia oqo na yacadra na gone turaga era laki cici mai: 

(1) Lutumailagi; 

(2) Matawalu; 

(3) Tui Nakorovatu; 

(4) Tomanisau; 

(5) Koyanaduna; 

(6) Qilukeisawa; 

(7) Tui Vanuakula; 

(8) Vuinasoga; 

(9) Lavetabua; 

(10) Koyanasaudina; 

(11) Urukicakau; 

(12) Vueti; 

(13) Cabakovugalei; 

(14) Soqonacagi; 

(15) Nakauvadra; 

(16) Tabakauwale; 

(17) Batiwaitui.

Ia sai ratou oqo na gone turaga eratou sa laki cici mai. Ia o rau o Burotulevu na qolo kei Tunidau na tacina; erau sega ni bau laki cici mai, ena vuku ni rau malumalumu, ia ka sa kaya ga vei rau o Rokomautu, �Oi kemudrau na gone oqo, drau sega ni yaga mo drau laki ciciva mai na turaga, mo drau tikoga ni sega ni rauti kemudrau na cici, ni drau malumalumu. 

O koya sa totolo vei ratou na sa laki cici mai oqo; ia ena turaga o koya, ia ke kemudrau, drau na kenai Raviti.� (Ia sai ratou na tiko mai Bureta, Naloto nikua, na nodratou kawa o Burotulevu, kei Tunidau. Ka ni sa yacadratou, se nodratou i tutu ena vanua mai Raviti).

Ia o ratou na gone turaga eratou sa tuva tu mai Walu, me ratou cici mai; eratou sa dui qarauna tu na cagi. 

Ni sa uvu na davui, ka ia na vakavakao; sa qai bale o Koyanaduna, ia na gauni baravi o ya, sa yacana tiko ga nikua na ului Koyanaduna. 

Ni ra sa cici tiko, ka ia na vakavakao, sa vaka e vukataki na cici totolo nei Tuivanuakula; ka sa laki cegu sara vei ira na turaga kei na marama. 

Ka sa cici sara mai o Rovarovaivalu na tamana, ka cuquma ka roqota, ka reguca sara ka kaya. 

�Na luvequ sa nomu na lagilagi nikua. Ka me sa cavuti tale na yacamu mei Kubunavanua, se Uqenavanua.

Oti sa kaya sara o Rokomautu. �Oqori na yacana me vaka na noqu vosa mana, ia mo lako sara Kubunavanua, lai vakatawa noqu bure o Naisanokonoko me sa nomu.�

Ena qai tomani tale yani.