SA i koya oqo na i kuri ni i tukutuku nei Jone B. Vatuwaliwali me baleti Kavula ka kuri tiko mai ena macawa sa oti. Ni tei wilika sara yani.
E tolu kina na yaca mai Dewala, ko Yavala, ko Vudimila, ko Loganimoce ni ra sa mai moce vinaka ena lewa ca nei Roko Durucoko.
Sa mani madua kina ko koya ka siro sobu mai kina na vale ni bose mai Navukivakawalu. Era lomani koya na kai Dewala kece ka muri koya mai ki wai vata kei ira na Sovatabua.
E mani tawa kina ko Namarai vei ira na kai Dewala, ko Rukuruku, ko Devacia, ko Vaturua, ko Radalawe, ko Vakawaluwalu ko Naceva. Ia ko Vakatawabai sa toka yani mai vanua, mai Nasausauwai.
Ni sa tiko mai Navukivakawalu ko Roko Durucoko erau mani veiwatini kina kei Adi Senibuli, ni sa biuta ko Naboutuiloma Levu, erua na luvedrau ko Nabuinivuaka kei Dali, oqo na yaca vakabalebale, ko Nabuinivuaka ni kainaki ni sa taura cala na buinivuaka ko Adi Senibuli ni mai wati Roko Durucoko, ko Dali na vosa, me baleta na nodra vosataki Adi Senibuli na yalewa.
A wati Vakatobai ko Adi Vuniwaqa na luvei Nacamavuto ka ganena ko Naboutuiloma Lailai. A luvedrau ko Loganimoce se Nabutulovo. E dua tale na luvei Roko Durucoko vua e dua tale na Yalewa ko Vurewa, e qase ko koya ka gone ko Nabuinivuaka.
Ia, e tamata levu okoya oqo, sa labati koya ko Nabuinivuaka, era mani kaya na kai Dewala me rau moku ko Nabuinivuaka kei Dali. E rau dro yani ki Kavula, vei Nacamavuto, oti sa qai talatala vei Malodali na kai Navatu, mataqali Namabavu, ki Tanavuso me lako mai, me sokotaki Nabuinivuaka ki Bau kivei Raivalita na vasu ki Verata ka sa Roko Tui Bau tiko, sa i Nabuinivuaka oqo na i matai ni Vunivalu mai Bau qai luvena ko Nadurucoko II, na tamai Banuve na luvena ko Naulivou Visawaqa na tamai Ratu Seru Cakobau, na Luvena ko Josefa Celua na tamai Popi Seniloli, ka luvedrau ko Ratu Kadavulevu.
Ni sa tiko mai Bau ko Nabuinivuaka e rau sa qai lako ki Vanua Levu ko Nacamavuto kei na tacina ko Naqarase, oqo ena lewa nei Naboutuiloma Levu. Ke dua na i yau e rau raica me rau qai kauta ki Bau me nei Nabuinivuaka, me rau qai tukutuku talega vei Roko Tui Bau me sa nona i tavi na lesia nai vakatawa ni vanua, e rau raica ni sa lala tu.
E rau yaco ki Labasa, eratou kerea mai kea me so tale yani na kedratou i kuri, e rau muri cake ki Volivoli ka udu sara ki Natavobale (Navakavua). E mani tukuni mai Sinu me tavo nodrau waqa. E levu na masi na waiwai e caka vei rau mai Sinu, Navava kei Vureyagi.
E rau mani lako sara ki Bau ka laki tukutuku me so na tamata me ra laki vakatawa ki Nagigi. E kaya ko Naqarase ni rauti ira ga na toka mai Namuka ni veitiri vata ga mai Nagigi. E ratou mani lakovi ka tukuni vei iratou na qari kei na ika mai Macuata, na kena levu. E ratou qai galu ga na kai Namuka. E vosavosa vei iratou ko Nacamavuto ka tukuna, me ratou na dau sota tiko, ni ratou sa na tiko mai Macuata, ai yau kece e tu vei iratou ena nodra kece na kai Namuka- me vaka na i tovo ni tau vu.
Sa ratou mani makutu e liu na yalewa ka ratou sa qai muri wale na tagane. Sa mani lewai me sa vakarau na lako ki Macuata na kena vo me sa toka ga mai Namuka.Sa mani kauti ira na kai Namuka ko Naqarase, yaco ki Verata ka rua tale na waqa mai keya era sa lako yani ki Kavula, e keya sa kaya ko Naboutuiloma Levu me ra sa vodo talega na Sovatabua ka toka mai Naceva kei Vaturua. Ni ra sa biuti Kavula sa mani kaya ko Naqarase me vodo talega ko Naboutuiloma Lailai na luvei Nacamavuto.
Era laki biu na kai Namuka ki Labasa ka kau sara na Sovatabua ki Natewa sa qai lewa ko Nacamavuto me ra toki ki Lomai Kama na Vusaratu ka tiko mai Vusasivo vei Racule ka me sa toka ga mai Natewa na Sovatabua. E lewai me tauyavu ko Lomai Kama me vakataki Kavula, me dua kina na vale ko Lalagavesi ka dua na bure ko Tabusalevu.
Ni sa tauyavutaki oti sa qai toki na Vusaratu vata kei na nodra Kalavo (tevoro), a tevoro oqo e biu tu e wai mai Lomai Kama ni ra sa rerevaka. Sa mani yacani vanua kina koya, ko Vusaratu na yacani vanua ra biuta mai ko Vusasivo, oya na vanua ka ratou toka kina ko Racule. Oti sa ratou qai lesu ko Nacamavuto ki Kavula, eratou laki vakavodoki Malodali kei ira na kai Namatavu mai Tanavuso ka laki biuti iratou ki Navava, mai kea era cabe ki Koronimanumanu mera laki tiko kina. E tukuni vei iratou me ratou veiyalayala kei iratou na Vusaratu ena baravi, sa qai ratou qai lesu ko Camavuto.
E na dua na gauna e loma, e a lako ki Levuka - ira (Ovalau) ko Naboutuiloma. E mani tukuni kina vua ni ratou dau laba vuni tiko na kai Wakaya kei Makogai, e rau yanuyau vaka Verata ena gauna koya.
E mani lewa ko koya mera lako eso na kai Makogai kivei Matawalu ki Nasonisoni, kena vo ni kai Makogai kei iratou na kai Wakaya me ratou vakatawa mai Naraubuta (Naweni ) vata kei ira na kai Weni kara sa liu mai enai valu na Torotorosila.
Ia, ko ira na kai Naraiwaqa, kai Nabavatu voleka ki Namolibale me ra vakatawa ki Makogai, na kai Navulovulo, mera laki vakatawa ki Wakaya.
Era sa lesi na kai Colo mera kakua kina na waqa vuni.
E dau talai rau tiko ko Nacamavuto kei Naqarase ko tamadrau, me rau dau kauta tiko ki Bau na nodrau iyau ko Nabuinivuaka kei Raivalita. Ia ena veigauna kece oqori e rau dau lako talega ki Navasa (Viwa) ko Naqarase ka dau laki tukuna tiko vei iratou na kai Navasa me baleta na ika me dau kau tiko ki Bau vei Nabuinivuaka kei Roko Tui Bau.
Era sa qai kerei Naqarase Namosimalua na kai Navasa me nodra turaga, ka ni turaga ni Verata ko tamana ko Naboutuiloma Levu na luvei Racule, ni ya qai lako sobu ga ki Kavula me vakaitikotiko kina.
Sa mani kaya vei iratou ko Naqarase ia me malua mada me na laki tarogi tamana, sa mani vakadonuya ko Naboutuiloma Levu.
Sa ra mani tara kina e dua na vale nei Namosimalua ko iratou na kai Navasa, ka tara toka e ucui Navasa. E a laki kauti iratou talega mai na kai Viwa mai Verata e na nodratou tiko mai Lagi mai Verata, ena nodratou dro tiko mai ena dua nora veiqedravu mai Colo me ra laki tiko vata ki Navasa.
E ratou mani tara kina e rua na vale mai Navasa ko iratou mai Batiki kei Naikawaga me tiko tani mai, ke so e lako cake mai, ia mo tiko tani mai, me ratou tiko galala na kai wai, me ratou kana vakaveitalia, moni kana vakaveitalia talega mai na nomuni vale. Sa mani laki tara kina ko Vatudua ka tara talega ko Delaidaku.
Ko ira na kai Viwa era bati vei ira na kai Kuku, ia ko Kuku era bati ni vale mai Verata, e dredre cake ni ra kana ika na kai Kuku ni ra tiko na kai Viwa. Era Turaga cake na kai Kuku ni ra tiko na kai Viwa. Sa i ira na kai Macoi era kai wai ni Verata, e dredre sara me ra kana ika ni ra tiko ena koro na Bati taucoko kei Verata. Ko Verata e wase rua, na i matai ko Valeleka, sa i koya ka tara kina na vale mai Naigani kai Sanokonoko.
Na i karua ko Burelevu na nodratou na turaga lewena, oqo eratou vakatokai talega na turaga mai Mataniwai. E na gauna ra tawani Macoi kina na qase mai Verata, eratou tiko donuya na mataniwai mai Macoi na Turaga lewena mai Burelevu, sa iratou ko Ratu Malakai, Komai Roma, ko Ratu Nemesio kei Ratu Manueli. Kevaka e dua me buli vei iratou, me Komai Burelevu.
E rau tiko ruarua mai Naigani na yavu ruarua oqo, ko Valeleka kei Burelevu.
Era wase rua talega na kai Macoi, nai matai na kai Navasa e nodratou nai Sanokonoko se Vunivalu se Ratu, ia ko iratou na kai Burelevu e nodratou na Tabakau, sai ira na kai Macoi, era vakatokai me tabakau, e nodratou na turaga lewena ko Burelevu.
Sa wase rua talega ko ira na Bati, na kai Nawainovo, nai karua na kai Nasau, sa yacana walega na wase rua ko Verata, ia sa dua vata ga.
Sa ira na kai Viwa era laki vukica na yaca ni yanuyanu ko Navasa me Viwa, kara vukica na yacani delana ko Delai Navasa me yacana ko Delai Nayaumunu, sa bale kina nodra kau na kai Viwa.
Ko ucui Navasa se dei tu ga na yasana ni sa tara toka kina na nodrau vale na veitacini koi rau na luvei Naboutuiloma Levu ko Nacamavuto kai Naqarase. E dua na vale levu ko Naiqoro qai tara sara mai ki muri.
Sa vakakina na mataqali na kai Vunikavika, era qai muri sara mai ki Viwa ena gauna ni koro, ena gauna sa tara kina na veivale ena Ucuivunivesi. E laki tara kina e dua na nodratou bure mai Delai Vunivesi, me yacani bure ko Vunikavika ke dua vei iratou me i liu me qai yacana buli ko Komai Vunikavika, eratou qai muri sara yani ki Viwa, eratou tawase mai Lutu ki Verata, mai Verata ki Viwa.
Eratou laki vakayacana na matai Navasa me matai Vunikavika. Na kai Navuniyaro era tiko mai Nakorotubu era dro ki Lutu kei na kai Vunikavika, era dro ki Viwa.Sa macala ni nodratou yanuyanu mai Verata ko Viwa, ia e nodratou dina ga na kawa nei Naboutuiloma Levu mai Kavula.
E liu na e nodratou na kai Navasa, na nodratou kai wai, sa sega ni dua na gauna me bau kama kina ko Viwa se me ra bau se kina dua na vanua ena vuku ni valu me yacova mai na vakarewa ni kuila. Ko Naqarase Namosimalua na i matai ni Roko Tui Viwa na taci Nacamavuto ka tamadrau ko Naboutuiloma Levu II na turaga ni Yavusa Ratu mai Kavula.
Ia, ni sa rogoca ko Matawalu ni sa tiko mai Nagigi ko Malodi, sa qai lako cake vata kei na so na kai Makogai kina toba mai Nabavatu, ni osooso na vanua koya sa ra qai toki ki Korolevu ka tiko vata kei ira na kai Korolevu.
E tiko ena gauna koya mai Labasa ko Camavuto. Sa qai buki vere ki Caucunu ko Matawalu mera moku na kai Korolevu, sa ra mani moku eso ka dro ki Nukuloa ka so ki Volivoli.
Ni oti oqo eratou sa qai kerekere na kai Sinu kawa vaka Laucala vei Matawalu me laki moku ko ira na toka mai Naraubuta, me ra lako kina ko ira mai Navatu, Koronimanumanu kei Caununu. Era mani moku kece kina na kai Weni, kai Wakaya ,kai Makogai.
Ni sa rogoca ko Nacamavuto mai Labasa sa qai taubale ki Navesi (Wailevu) ka soko na nona waqa e wai.
Ni sa yaco yani kina sa qai vakamacala vua na i se mai Korolevu vata kei Nukuloa. Sa mani tukutuku ki Labasa ko Nacamavuto mera vakarau i valu tiko, vaka kina ko Wailevu kei Savusavu, sa qai lako ko koya ka laki vodo mai Nasonisoni, ka soko sobu ki Kavula.
Ni namaka na kena i kuri ka tarava.