Update: 2:47PM E A mai yala toka e na macawa rua sa oti na i tukutuku me baleti Kavula vaka cau tiko mai kina o Jone B. Vatuwaliwali e na kena sa kabai o Setura ka ra sega ni vesu rawa na dau laba. Oti ka sa qai kabai tale o Setura e na lewa nei Naboutuiloma ka ra moku na daulaba.
Oqo tale na kena i kuri.
E levu vei ira e veiseseyaki ni ra sa dro, me vaka ni sa lewa mai ko Nabasaga, na kai tai ka liutaka na kaba, mera sa moku kece na dau laba.Oti sa qai colati vei Naboutuiloma, ni tiko mai Vuya, e tinikarua na Bokala baleti ira na daulaba.
E qai vota ko koya me tauyadua na waqa biu ivalu, oya me kedra na kai Navatu, mai keya sa dau kedratou voli ga na kai Navatu na neitou bokola, ia ni sa levu tu na dau laba veiseyaki sa qai lewa ko Naboutuiloma mera muri, e mani lesi ira na kai Solevu, na kai Vuya, na kai Bua, me sa lako vata ki nai valu ki loma ni vanua, ia ko ira na kai Navotua e lesi ira me ra vakatawa mai Bua, oqo mai Nakorovatu, sa lala kina ko Bua.
E ra lesi na kai Navatu me ra vakatawa mai Vuya, kai Tai ki Solevu, kai Dreketi ki Dakunivanua (Navakasiga).
Oti sa qai tagavi mai na lomanivanua. A yaca ni valu oqo na Torotorosila a kena i balebale ni ra toso voli vakamalua, a yaca ni valu oqo mai Vanua Levu na Yayalevu oqo na kena meke ni valu:
Ko na dro tu ki vei na vanua
Ko dro sara ki Sawanabula
Kona tu ki vei na vanua
Dro ki wai me ko sa bula
Ia, ko Naboutuiloma e lewa tiko ga me kakua ni dua vei ira na daulaba me moku, ka mera sa sogoti ga ena veidelana, me ra qai via kana mai ka soro.
Ia ko ira na veituraga eso (veiliuliu ni valu) era vei moku voli ga ni ra cudru ena kena vakadedetaki tiko.
E vinakata tiko ko Naboutuiloma me na lala na veidelana ka me ra sa mai tiko ga ena buca me ra na dau lewai rawarawa.
E kau e dua na i tukutuku ki Labasa ka dua ki Navesi (Wailevu) me ra sa cavutu mai vakaivalu me ra tagavi e loma na daulaba ka dro tiko, era mani berabera ka mani tasivi cake eso na meca.
Ia, ko ira na meca ka tiko ga e loma, e mani kerea ko Rovia mera sa tu ga e kea.
E mani vakayacani ira ko Camavuto (na luvei Naboutuiloma) me i Seqaqa me baleta na nodra qaqa voli ena se.
Sa ra mani tu kina ko ira oqo ka ra vakarorogo tu ki Labasa, Wailevu, kei Dreketi, e sega na nodrai liuliu dina vakataki ira, o koya ga e qaqa sa ra na qai vakaliuca.
A ka levu na taukei makawa ka tu ena veiulunivanua e Vanua Levu era mokuta ena i valu ena nodra cudru kara se cake kina loma ni vanua.
Ni sa yaco mai ki Nasavusavu na i valu sa ratou bau mai veivuke kina mai Nakama kei Babalase. Era moku na kai Mumu na kai Dakui ena i valu oqo. Sa lako cake tiko ga nai valu ka veivuke kina ko Navava, Vureyagi, Sinu. Ko ira na kai Naraubuta era moku lala sara.
Era moku talega na kai Loa ka so vei ira era se ki Korocau, e laki moku talega ko Natewa kai Tunuloa.
Ni sivi ko Tuniloa, sa mai toka ko Naboutuiloma Vusasivo. E tiko kina vei iratou ko Racule na luvei Ralulu, ia, ko Ralulu na luvei Bolatabanivau mai Verata.
Ko Ralulu e vasu ki Korocau, sa lako sara na i valu, a ka levu na i se era qalo ki na veiyanuyanu e baravi.
E lewa ko Naboutuiloma ni ra sa yaco yani ki vanua mera sa laki toka kina na kai Kubulau, ia, ko Qio ni Waidalice (Namalata) me tiko mai Korocau.
E lewa talega me ratou toka na Yavusa Ratu vei Racula mai Vusasivo.Oti sa qai lesu mai ko Naboutuiloma, ni sa lako tiko mai e loma ni toba sa lesia eso na Yavusa Ratu kei na so na Dewala ko Naboutuiloma me ra vakatawa mai Volivoli, a kai Weni ki Naraubuta.
E dua na i wase ni kai Dewala, kai Korolevu e nodra i tavi na vakatawa na boto ni toba, vakayaca na nodra koro me Korolevu.
Ni yaco yani ki Wailevu ko Naboutuiloma kei na i valu, sa qai lesi ira na kai Dreketi eso (mai Nakorotubu, Ra) kei na kai Wailevu eso (mai Waimaro, Tailevu) mera vakatawa mai Navesi (Wailevu).
Ki ra yani sa laki vinakati Nasonisoni ko Matawalu me sa nona, eso na kai Namalata e lewai me ra vakatawa e Kubulau.
Ni ra sa yaco yani ki Bua, sa laki lewai me so na kai Coloci, na kai Ralagi mera toka cake kina baravi mai Babasiga me laki vakatawa kina, era vakatoka na nodra koro ko Korotubu.
Ia, ko iratou mai Vuya e na nodratou vakavinavinaka ena vuku ni i valu oqo e ratou mani kaya vei iratou mai Rakiraki me ratou veitaliataka na veika mai Vuya kei Bua (Nakorovatu).
Sa oti na i valu oqo qai laki sucu e dua na luvei Naboutuiloma ka vakayacana me ko Naqarase Namosimalua. Na yaca oqo, ni mosi vakamalua se lako vakamalua na lewa ni valu oqo.
E rau lako ki Lakeba ko Naboutuiloma Levu kei Batirerege na luvena, eratou tukuna mai Lakeba ni ra ratou laba tiko mai Kabara, era mani lako vata ki Kabara, biu tiko ga mai Lakeba ko Batirerege. Ni tarogi na laba sa macala ko ira na vuna kei ira na cakava tiko.
Sa mani vunauci ira eso, ka kaya ko Naboutuiloma me kauti ira mai na laba tiko. Sa mani kauti ira mai oqo vata kei ira na watidra, ka mai biuti ira toka mai ucuna (Kaba).
E dua tani ko iratou mai Dromuna, oqo ko ira vata kei Nabua kei Waitoga, (Toga ni Naviavia), ko ira na toka mai Navuloa e yacadra na kai Vatani, a nodra tevoro ko ira oqo na ka lalai, e lako vei ira oqo ko Naboutuiloma ka tukuna vei ira me ra bau veivuke ena i tikotiko vou koya mai ucuna (Kaba), oti sa qai lesu ki Verata ko koya ka tukuni ira kina na kai Kabara ka ra sa toka mai ucuna mera bau raici tiko, e kaya talega me bau tukuni yani vei Vueti Verata ki Kubuna na luvei Ratu Seru na Yavusa Ratu.
E ratou tukuna vei Naboutuiloma mai Verata, ni kaya tiko mai ko Vueti me laki mokuti ira na kai Naveibauyaki, ka vakoro toka ena gauna koya mai Korolevu.
Sa qai tukuna ko Naboutuiloma vei iratou na Vuani-ivi mai Verata me ratou lako yani ki Dakui Navasa (Viwa) ena i ka vitu ni bogi ni ra sa raica kina na buka, mai kea mera sa qai lako vata yani ki Kubuna. Oti sa soko ki Ovalau ko koya, ka vakavodoki ira na kai Levuka - ira, mera nona i valu ki Korolevu.
Era vodo talega na kai Lovoni ka yacadra voli na kai Dakunidraunikau.
Ena i kavitu ni bogi sara qai soko yani vaka ki Verata. Ni sa raica na Vuani - ivi na buka, era tukutuku ni sa sivi ko Koronibelo sa ra qai soko yani ka yaco ki Kubuna. Sa mani macala ena veivosaki kei Vueti me ra na qai moku na kida ni mataka na toka mai Korolevu.
Ni mataka cake, e matiruku tu sa ra moku na kai Naveibauyaki.
E levu e dro ki vanua, ka so e bau ki Waimaro, ka so ki Colo.
E mani kaya kina ko Vueti vei Naboutuiloma me ra tiko mai eso na kai Levuka kei iratou na Vuani - ivi, de ra bau mai vakacaca talega ko ira nakai Naveibauyaki ka dro tu.
Era tiko talega yani na kai Dakunidraunikau, sa qai lewa tiko ko Vueti me sa laki vakatawai ko Korolevu vata kei iratou na Vuani - ivi, kai Levuka, kai Butoni, e loma (ko ira oqo era toka mai Kubuna, e kainaki ni ra kawa nei Raivalita Levu).
E wase na i tikotiko mai Korolevu, e nei Vueti ko Nanukurua, na vanua era sobu taumada yani kina na kai Butoni e loma, kai Levuka ki cake, ko iratou na Vuani - ivi eratou tiko vata kei Vueti.
E lewai mera sa vakatawa mai Kubuna ko ira na kai Dakunidraunikau.
Sa ra qai buli Vueti ko ira oqo me yacana ko Sari, ni vaka na dolo ni sari na nona vere, ka nira sa qai kurubui, sa tu na nona i valu mai Korolevu.
Ia, ni sa mokuti ira oti ko Naboutuiloma sa ka levu na marau nai Vueti kei ira mai Kubuna era kaya vua Raica keitou na mai solevu vei iko ena vuku ni nomu vakabulai keitou na wekamu dina.
Kevaka e vaka evei sara na levu ni yau keitou solevutaka vei iko, se me rua se tolu na watimu na marama ni Kubuna, ena yaco na gauna me malumalumu kina na kena kilai kei na kena dokai. Ia, sa dua ga na i solisoli keitou sa soli vei iko oqo na wekamu e Kubuna, sa i koya kona kilai tani duadua mai vei ira na vei turaga e Viti, me na tautauvata kei iko ena nomu vakacolasau e Bau.
E ratou yalataka vua e dua na veiyalayalati koya me urulacalaca na nona waqa e matasawa e Bau, mo kara tutu e Bau, mo vakaivauvau e lomai Bau, mo cewailago ka nawa toka na nomu masei e Bau, mo kakua ni tama ko iko kei ira na nomu kawa ena veitabagauna kecega ka tawamudu.
Ia, e daidai keitou sa na vakatoka vei iko na yaca vakaturaga mo Gonesau se Turagasau baleta sa iko ga vei kedatou mo vakacolasau tiko vei kedatou ena vanua kecega ko lako kina ena veiyasai Viti, sa qai vuki na yaca oqo ko Korolevu me ko Bau, me kedrai vakananumi na kai Naveibauyaki ena nodra samuti mai Korolevu.
Sa qai laki vakatikori Vueti Verata ko Naboutuiloma ka solia vua na tutu vaka Roko Tui Bau ka buli na watina me Ranadi Bau.
Sa i koya oqo na i vakatekivu ni Gonesau kei na Roko Tui Bau. Sa i koya oqo na i vakatekivu ni veivakatikori mai Bau, ka salavata kei kena vakatokayacataki na i tutu vakaturaga, ena kena yaca buli me vakaibalebale kina na kena i naki me ologa tiko na yavu ni kena tauyavutaki taumada, me bula vata tiko na kena kilai ena veitabagauna kecega.
Era tiko vata kei Naboutuiloma levu mai Bau ena nona solevu na vei turaga ni Nakorotubu kei na nodra veitamata me ra mai vakadinadinataka na veivakaturagataki era vakayacora vua, ia, era sa mani qarava vata, ka wasea na kena i yau kei na kena magiti, na ika bula kei na manumanu na kai Nakorotubu.
Era sa ciqoma me ra rokova ka qarava na nodra turaga, ena vuku ni veivakatoka yacataki vakaturaga e sa vakayacori vua.
Sa tekivu mai vei Naboutuiloma Levu na i tutu vaka Gonesau ena matavuvale e Natavasara, ka dau cavuti tiko me Komai Natavasara.
E sa sega tale ni dua na veibuli ni Gonesau me bau caka e Nakorotubu ni sa oti ko Naboutuiloma Levu II.
Sa qai tavi nei Camavuto na luvei Naboutuiloma Levu me dau vakaraica na vanua ka ra sokotaki koya voli na kai Navatu.
Sa ratou mani tukutuku yani mai Sinu kei Nakama vei Nacamavuto ni ra sega tiko ni via lako mai ki wai na kai Delagigi ka ni sa bole vala tiko na nodra turaga ko Tui Sekea.
Ni namaka na kena i kuri.