SA mai yala toka na i tukutuku ni tawa vanua e Naveyago, Naqalimare, Navosa mai vei Alipate Turaganino ni sa oti e tolu na yabaki na kena sa mani vakavotukanataki na gugumatua ni masumasu ka sa vakadinadinataki nira sa vakabulai na yalo ni tamata ka duri rawa kina na valenisoqo.
Sa oti na lotu e na lalaga bitu. Sa donumakana valenisoqo ka matai ni lesilesi na i vakavuvuli Kini Nauvasi, Vunaqoru, Naqalimare. E nona i tutu vakavaua na bati e Nabuavatu, kaya o Turaganino.
Kuria na nona i vakamcala ka kaya ni dua na vosa e dau dusia vei ira na lewe ni vavakoso, aya kevaka sa sega ni tara na vale ko Jiova era sa oka wale ko ira era sa tara. Kevaka sa sega ni vakatawa na vale ko Jiova, sa yadra wale na i vakatawa.
Oqo tale na kena i kuri.
Sa qai tekivutaki na nodra kumuni i lavo me ratou vakaitavi kina na nodra vasu e Naveyago kei Navisabasaba.
E vaka me kamikamica na bula ni veilomani, veirogorogoci kei na cakacaka vata, e kaya.
Tomana ka kaya o Turaganino ni lavo e ratou kumuna rawa e $11,000 ka tekivu na tara valewniotu e na yabaki 1981 ka ra kena matai kina o Orisi Vurabere kei Vereimi Vetawa. E i liuliu ni wasewase ni Lotu o Nai Talatala Mosese Beranayarayara.
Ia, Mai na sasaga ni nodra gadreva na veivakatorocaketaki e na koro era sa mani tauvutaka kina e dua na Siga kei Naveyago ka lavaki me tauya $200 dua na matavuvale ka vakarautaki na kena i cocovi.
Era a dolava na tausoli oqo na gone turaga na i taukei Nakauvadra o Taukei Navo, Ratu Meli Saukuru ka ra tauca e $2,000ka levu ni lavo e kumuna rawa e $8,000.
Na jaina e ciri i ruwai e cola ga e vadra higa e cola ga, Vina valevu Taukei Navo, e kuria.
Sa dina sara ni kumuni i soli e na Siga kei Naveyago oqori e vakaotia vakadua na tara ni valenilotu. Ia, mai na lavo e kumuni rawa e mani tikici tani e $2000 me tekivutaki kina na tara ni vale ni Vakatawa, ka nona i tavi na matanitu e $10,000.
A donumaka na i matai ni lesilesi ni Tabacakacaka o Vunaqoru me dua nakena i Talatala o Ratu Aisea Nayasi.
Au dau talanoataka e na soqoni vakoro ni vuravura e sega ni noda, e Nona na Kalou. Na veivakatorocaketaki eda vinakata me da tekivutaka, na Kalou e na vakaotia, e kaya e na dela ni nona vakabauta o Turaganino.
Kuria na nona i tukutuku ka kaya ni sega ni dodonu me tiko na vakatitiqa ni se vakatakila vakavinaka e matanada votu e na kena mai tekivutaki na valenilotu, vale ni Vakatawa, valenisoqo kei na vale ni wawa sevesi, ia, eda lecava ga na kena vakacavari ni sa dodo mai kina na liga dau veivuke ni Kalou levu oqo.
Ia, e a gauna oqo e sa tawana tiko na i tutu ni Vakatawa o Ratu Kitione Nakurilagi, kena Tuirara o Ratu Sikeli Gudrunavanua ka kena turaganikoro o Livai Nakorowaqa.
Sa i tukutuku tu ni veigauna ni Yavusa Drusau se o Druhau (kena i cavuti vaka Nadroga/Navosa) e na koro vakaturaga o Naveyago e na vuku ni nodra i lakolako vakavanua.
E na kena vakamatailalai se tasereki e tolu tiko na kena i Tokatoka e na loma ni yavusa.
Oqori na Tokatoka o Sovusovu ka a siro mai Bukuya ka mai vakaitikotiko e Naveyago. Ia, e tiko talega na kena i sema o Bukuya kei na Tokatoka o Sovusuvu e Naveyago.
Na Tokatoka o Saugunu e a biuta mai na vanua ni veitalatala e na delana ko Nausori (Highlands), takosova yani na veidelana ka yacova yani na delana o Koroivuga. Era a vakaitikotiko e na vanua ko ya , ka sa tiko na kedra i sema o Saugunu kei Roromali.
Na Tokatoka o Matanavatu era a biuta mai n ai lakolako ni muri uciwai mai na wai Nasigatoka.
E kaya o Turaganino ni tolu na i Tokatoka oqo kei na veivanua e ratou muria mai e na vanua ni veitalatala ka yacova na vanua ni veisotari sa i koya na vanua e gadreva e tasreka vakamatailalali na vanua e tiko kina na kedra i sema ni veiwekani.
Ni namaka na kena i kuri.