SA koto oqo e ra na i kuri ni tukutuku mai na Matabose ni Qele Maroroi ni i Taukei se na I Taukei Land Trust Board e na vuku ni veika e tara koto na qele ka vakabibi na Tabana ni Qele Kovu. Ni tei wilika sara yani na kena i kuri me tekivu e na qele kawaboko.
Qele Kawaboko ka sa Lutu ki na Matanitu
Na tikina oqo e sa mai veisautaka na iTaukei Land Trust Amendment Act 12, 2002 na lawa e na Tikina e 19 e na TLTA Cap 134. Oqo e na veika e vauca na qele kawaboko ka sa lutu ki na Matanitu se na Schedule A ka vakakina na qele kawaboko ka sa maroroya tiko e na gauna oqo na Matabose. Na veisau oqo e sa mai vakalawataka na kena suka na qele Schedule A me qele i Taukei. E kena i balebale ni sa tiko na kaukauwa vakalawa ki na Matabose me maroroya ka cakacakataka na kena vakalutumi na veiqele vaka oqo kivei ira na i Taukei. E oka tale tikoga e ke na qele ka sa qai mai kawaboko wale tikoga na klena Mataqali.
Na i kovukovu kei na i Taukei ni Qele
Na qele e taukena e dua na Mataqali, Tokatoka se Yavusa e tabaki tu e na dua na kena i vola tukutuku se i dusidusi e na Register of Native Lands, ia, e na gauna oqo e sa veisau na yacana me sa Register of i Taukei Lands. Na i vola oqo e rawa ni laurai na kena i lavelave e na Tabana ni Veitarogi Vanua ka vakakina e na Registrar of Titles e na Civic House e Suva. Na qele kece oqo e butuki na kena i yalayala ka vakamatatataki e na mape vakabibi e na qele me kovuti me maroroi. Na qele kovu e sega ni vakatarai me lisitaki vakavo ke sa biu mai e na taudaku ni kovukovu me lisitaki. (Section 16 & 17) Ke duatani e kovukovu, e na soli vua na dodonu me vakayagataka walega ka sega sara ni na taukena (usage rights).
Veiqaravi Raraba
Oqo na i tavi e so ka veiqaravi kina na Tabana ni Qele Kovu:
l Raica me veirauti tiko na qele e kovuti mera vakayagataka na i Taukei mera bula kina e na gauna oqo kei na veisiga nimataka.
l Cakacakataka na kena vakasukai na qele ka suka mai na matanitu (oya na Schedule A kei na Schedule B)
l Raica mera qaravi na lewenivanua e na veika era via kila me baleta na nodra qele.
l Vakasaqara eso na sala mera vakaqeletaki kina ko ira era tu vakararavi
l Qarava na kenavakadeitaki na kawaboko ni Mataqali ka vakakina na kena vakalutumi na kena qele.
Tuvatuva ni cakacaka ni 2012
lQaravi na cakacaka ni kovuti ni qele ni i Taukei.
lVakasukai na qele Schedule A kei na Schedule B.
lQaravi na Mataqali kawaboko kei na kena qele
lVakatotolotaki na kena qaravi na veisautaki ni i Taukei ni qele
lVakarautaki na i tukutuku matata ni qele era taukena na veimataqali ka vakakina na nodra i kovukovu
lVolai vei ira na i taukei ni qele na i tukutuku ni nodra qele ka sa veisautaki.
lDroinitaki ni mave ni kovukovu ena mona livaliva
lCakacakataki ena monalivaliva na wasewasei ni i lavo.
lQaravi na kerekere ni qele me biu e taudaku ni kovukovu.
lDikevi na qele voli vakadua ka maroroya tiko na Matabose e na vukudra na i Taukei.
Namaka na kena i kuri e na macawa mai oqo.