E VAKACAGAU tiko e na gauna oqo e na i tikotiko ni Lotu e Tauluga e na Tabacakacaka o Navakavu na cakacaka ni kena vakalevutaki na vale ni so-Kalou.
Oqo e sa i ka tolu ni valenilotu e na i tikotiko oqo ka ra lewena tiko na turaga kei na marama ni Vabea, Ono, Kadavu me vakatekivu mai na gauna era a tiko kina.
E vakaraitaka e dua na Qase ni lotu vakacegu e na i tikotiko ni lotu ko ya o Netani Rokomaqisa ni mai rawa na cakacaka oqori e na vuku ni dua na lewe ni tikotiko ka sa tiko voli mai Serene o Samu Rokomaqisa ka a gade mai e na soli ni koro o Vabea ena yabaki sa oti.
A mai raica ni sa lailai na valenilotu ka sa gadreva me vakailavotaka me sa tara e dua na valenilotu vou, e kaya o koya.
Na i sau taucoko ni kena tara na valenilotu oqo e na tiko e na $45,000.
E na i ka 19 ni Me ni yabaki oqo sa mai vakayacori kina na vakasobu duru ka ra vulagi dokai kina na Goneturaga na Rokobaleni ka ai liuliu ni Yavusa o Navakavu Joape Tukitoga, Na i Talatala ni Tabacakacaka o Nai Talatala Mosese Vakatale kei Nai Talatala Orisi Terei ka veiqaravi itko mai na FNU e Tamavua.
E nanumi tiko me vula lima na ddede ni tara ni vale ni Kalou oqo, e kaya.
Era qarava tiko na cakacaka ni tara vale o ira nalewe ni tikotiko ka liutaka tiko e dua na turaga ni Daku, Tailevu o Niumaia Virianabai kei Timoci Ratusivo mai Tavuki, Kadavu.
E Vakatawa tiko ni valenilotu lailai oqo o Kini Qumivutia , e dua na turaga ni muanaira, Vutia, Ra ka nona Tuirara o Nikola Tawake mai Naqara, Ono, Kadavu.
A tekivu koto ga na lotu e na i tikotiko oqo e na 1950 vakacaca e na dua na valekau ka dabe toka e na dua na delana volekata na valenilotu e na gauna oqo ka tekivutaka e dua na turaga Vabea ko Amenatave Rokomaqisa.
E na gauna ko ya e se sega sara na valenilotu e na veivanua voleka e so e Veisari ka se donumaka na gaunisala qereqere.
E na kena sa toso tiko na gauna era sa mani toki voeka ki bati ni gaunisala e na dua na vale lalaga bitu ka vakayacori tiko kina na lotu ni bera nira qai tara na i katolu ni valenilotu ka sa mai vakalevutaki tale oqo ni sa lewe levu tiko na lewe ni vavakoso.