E SEGA na vosa me vakamacalataki na titobu kei na yalomatua ni vanua e na kena matanataki e matada na i vakarau kei n ai tovo ni veivakaturagataki e na koro o oViseisei, e Vuda.
Oqori e na dua na vuku ni veiqaravi vakacakacaka e na veivakadonui mai vei ira na Gone Turaga na Tui Vuda, Ratu Eparama Kitione Tavaiqia, ka ra yabaki 83 mai na veisureti nei Nemani Driu e dua na qasenivuli vakacegu me rogoci ka raici na i tukutuku ni tawa vanua taumada e Vuda.
E na kena vakaraitaki na i bulukau e 16 ka kabi no e na dua na veleti ka qai lili tu e na valenilotu na Jone Wesele e kauta mai e vica na vakanananu ka saumi kina na lomatarotaro ni cabe ni Lotu e na noda vanua oqo o Viti.
E na veitalanoa kei na turaga ni Naburenivalu oqo o Driu e mani vakaraitaka o koya ni na gadreva me na sikovi sara mada na koro ka ciqomi kina na i sulu ni Lotu ka vaka sara talega kina na koro era a tauyavu kina na tawavanua taumada e na gauna era a kele mai kina e na matasawa ni vanua oqo ka a se bera ni vakatokayacataki tu e a gauna ko ya.
E na nodra yaco mai era muria cake na uciwai oqo e Lomolomolo ka ra laki vakoro taumada kina, e kaya o koya.
Kaya o koya ni a liutaka tiko mai na i lakolako oqori o Lutunasobasoba kei iratou na luvena.
Ko iratou na luvei Lutunasobasoba o Sagavulu (Navuda), Rokoratu, Buisavulu, Rokomoutu, Tuinayavu, Romelasiga kei Daunisai.
Kuria ka kaya o Driu ni o Lomolomo e kena i balebale na vanua lolobo.
Au a sa kaya oti ni lomai Lomolomo oqori e dromu se lolobo, e kaya.
E na nodra tawana voki tiko na koro makawa o Lomolomo e sa mani nanuvici kina me sa mua na i tosotoso vaka ki tuleita, na sala era a muria na vuda e na nodra tawa vanua me yaco ki na veiyanuyanu vaka e na Tokalau.
Ia, ni sa vakarau vakanamata cake ki na tuleita na i lakolako sa qai taro o na qase o Lutunasobasoba se o cei me sa vakatawa tiko mai kei ira na tiko yani e na mua-i-ra ni noda vanua?
Eda sa vakarau lako oqo, o cei me sa na liutaki ira tiko na tiko mai e ke?
Kaya o Driu ni ratou a sa qai veivosaki na veitacini ka sa mani ka ratou mani kaya cake yani e na macala ni veivosaki: Me sa tiko ga mai o Daunisau.
Sauma o Lutunasobasoba ka vaka: E na sega ni rawa ni tiko mai o Daunisai ni o koya e gone duadua.
Oqo na noqu gone ni toko, Keirau na lako vata tiko ga.
E keri, e kaya o Driu ni sa qai vosa cake yani kina o Sagavulunavuda na ulumatua.
Sa qai kaya o koya me sa na vakatawa tiko me vaka ni qase ka me ratou sa gole yani na kena vo, e kuria.
E mani loma vakacegu o Lutunasobasoba ka sa mau sara na i tosotoso me sa cabneti cake na tuleita.
E dua ka a liu tiko e na nodra toso tiko oqori e a vitikia se vitika tiko na tabana ni kau me vakatakilai tiko vei ira na muria tiko yani na sala mera muria.
Keri sara talega e vakatokai kina na yanuyanu oqo me o Viti, kaya o Driu.
Na i lakolako oqori e a qai laki malumalumu o Lutunasobasoba donumaka e dua na tolo ni sala e na dela ni Tuleita. Sa buto vei koya na vuravura ka sa magodro na i rogorogo ni nona vosa ka sa mani bale koto ga e kea. E bulu koto ga volekata na i sirosiro vaka ki na vanua e sa dabe tiko kina na koro o Bukuya e na gauna nikua.
E na nopna sa bale na qase o Lutunasobasoba, sa veivosakitaki me sa toso ga na i lakolako, ia, a sa mani vakaraitaka o Rokoratu me sa vakatawa toka ga e kea me dau yadrava ka samaka tiko na i bulubulu nei tamana.
E keri e sa vakatokai kina me sa yacana tauoko o Rokoratu ni Bukuya. E kena i balebale e dabe tiko e na dela ni tuleita me semata tiko na i sema ni wa ni veiwekani mai na Mua-i-ra ni noda vanua me yaco ki na veivanua e ratrou dui gole ka laki turaga kina na luvei Lutunasobasoba.
Oqori ki Bureta mai Ovalauvei Buisavulu, vei Roko Moutu e Verata e Ucunivanua, Tuinayavu ka dewa sara ki Batiki, Romelasiga ka siro sobu vaka ki Rewa kei Daunisai ka soko vaka ki Kabara.
E na kena i talanoa ka vakamuri tiko ni nodra bulu koto e Bukuya o Lutunasobasoba era a qai gole yani na mataivalu mai Savatu ka ra keli na yagodra ka ra colata e na dua na vatavata bitu me laki maroroi ki voleka ki na koro o Lewa. Oqori na vanua e sa dabe tiko kina nikua na Power 4 Hydro voleka e Nadarivatu.
A mani vakadonuya na Turaga na Tui Cawanisa o Ratu Semisi Ketewai me sikovi na qara vatu ka maroroi koto kina na yagoi Lutunasobasoba ka toka e rauta ni 3000 na fute mai na dela ni tuleita.
A mani sirovi sobu na vanua oqori me vakadinadinataki na dina ka dabe sara toka e bati ni ulu ni uciwai na Sigatoka. E na gauna era maroroya kina ekea na yagona era a mani vakataqara no e na dela ni vatu e namata ni qara na vatavata bitu. Na bitui oqori era a qai bula ga e na dela ni vatu me i vakadinadina bula, me vaka era kaya na Tui Cawanisa.
Ia, vei ira na vakatawa tiko e Lomolomo, era a sega ni dede e na nodra vakoro tiko e kea e na nodra sa toki ki na dua tale na koro o Korovatu.
Ratou a lewe lima na luvei Sagavulunavuda o Draulunavuda ka tiko e Vuda, Naivilawasa ka tiko mai Rakiraki, Qera a gole i Nadroga, Tulevu ki Malolo kei naken ai kalima ka sega ni tauri rawa na yacana a gole ki Nadi.
E kaya o Driu ni sa i iratou oqori e ratou a tauyavutaka na Matanitu ni Yasayasa Vakara , o koya na i matai ni Matanitu Vanua.
Na koro oqo e toka e na dua na delana cere ka veivatu ka sega ni dua na sala e tiko me muri. Kevaka e dua e gadreva me cabeta, ia, e sa na kabata cake na bai vatu me yaco yani e na dua na vanua e via tautauvata toka ka qai curuma cake e dua na qara vatu me lamata cake yani ki na dela ni delana veivatu cere oqo. Ia, e na gusu ni qara e cake oqori e tiko kina e dua na vatru rabaraba levu ka me i sogo ni qara.
E vaka na koro ni i valu e liu. Ia, kevaka me koro ni i valu e liu, sa a bau dredre toka na valuta e na kena i tuvaki ni vanua e dabe toka kina na koro makawa oqo o Korovatu.
Ni dua e tucake tu e na loma ni koro e cake rawa ni raica vakavinaka na veika wavolivolita e ra ka sega ni rawa ni vunitaki mai matada ka oka kina na uciwai o Basagarua ka drodro koto e yasana.
Kaya na turaga ni Naburenivalu oqo o Driu ni sa mani yaco na gauna me sa vagalalataki na koro o Korovatu e na nodra sa toki ki na koro vou o Basagarua ka qai veisau e muri me o Mereke.
10 Okotova - 1826
Ia, na koro vou sara talega oqori o Mereke e a cabe kina na Lotu e Vuda e nani ka 10 ni Okotova, 1826.
Oqori e na kena yaco yani e dua na manua mai Mereke ka mani kele ciri no e na toba ko Yakuilau (sa vakatokai tu ena gauna oqo me o Nadi Bay). Oqori na i lakolako ni veivakalotutaki ni soqosoqo vakalotu na LMS se na London Missionary Society.
1835
Oqori na yabaki e sa qai rogovaki yani kina e na muaira na cabe ni lotu mai Lakeba e na 1835 ni sa oti e ciwa (9) na yabaki na kena sa lotu na Mua-i-ra ni vanua.
1875
Oqo na yabaki era a mai bale kina na muavesi Momo Levu Nasorowale e na koro o Mereke se o Basagarua ni oti e 49 na yabaki na nodra ciqoma na rarama vou ni Kalou tawa raici.
1877
Ia, ni oti e rua na yabaki na nodra bale na Momo Levu mai Mereke e na 1877, sa biu mai na koro makawa ka tekivu mai tawani na koro vou o Viseisei. Ia, na nodra toki yani oqori e sa maroroi koto ga e na sautabu e Mereke ka yacana o Ekawasewa na yagodra na Momo Levu.
Ia, ni sa mai yaco na toki oqori sa ra qai vakasamataka na turaga se cava me yaca ni koro vou oqo me vaka nira a toki taumada mai Lomolomo.
O ira oqo era a toki taumadfa mai Lomolomo na vnaua era a vakaitikotiko ka bula taumada kina na vuda , ka vanua talega era a qai mai veitawasei kina .
Me sa yacana o Viseiseinavuda, e vakadeitaka o Driu.
Ia, na koro makawa tralega o Basagarua se o Mereke ka ciqomi kina na i sulu ni Lotu, e sa yaco nikua me sa i dewadewa sara talega ni rarama ki na veiyasai Viti - dabe tiko kina na siteseni ni livaliva ni Matabose ni Livaliva ka vakadrodro mai Monasavu ka qai vakamalumalumutaki kea me wasei ki na veiyasai Viti Levu.
E sa matanataki ga e matada na dina ni veika e yaco ka sega ni yaga me da vunitaka, e kaya o koya. E na qai tomani tale yani.