Fiji Times Logo

Fiji Time: 6:28 AM on Saturday 25 May

/ Front page / NaiLalakai

Tutu vakavanua e vitu

VILIAME RAVAI
Tuesday, June 05, 2012

E NA macawa sa oti e da raica tiko mai kina na i tutu vakavanua e Viti. Ia, sa koto oqo era na kena i kuri, ni wiliwili sara yani.

5. O Takala. (1) A i tutu oqo e nona i tavi bibi me vunautaka ena vosa ni vanua, na i tukutuku, sa tukuni mai na vanua matanitu me vakadreta, ka rotaka me vakayacori na ka sa tukuni me bibi sara e lomadra ka qarauni. (2) Nona i tavi talega me bika na vosa ni vanua me kua ni kilai levu na i tukutuku bibi e kau mai na vanua, se vanua matanitu, e nona i,tavi me vunitaka me kua ni kilai me kua ni dua me tukuna vei ira era soqo vata tiko, mera kila ga na turaga. (3) E rawa ga vei ratou na lewe 5 me dau tiko vei ratou na Katonitu na Tabua; Turaga buli, komai ni koro vakavanua, Tuni kei na Takala oqo. Oqori talega na nona i tavi. (4) E rawa talega me kana vata kaya na turaga ka rabeta na mena yaqona.

(5) Nona i tavi talega me talai Matanivanua o koya kei Tuirara ni sa liutaki rau me vota na magiti, ni ratou matanitu vanua e tuba o ratou. Na magiti eratou sa vota o ratou oqo, na magiti e tubu baleta na vanua taucoko. Ia, na magiti ga sa kau mai me baleta na Tui se Vunivalu, e talaca o Masau se Tuni, se Matasau se Tunitoga, magiti e vale.

6. O Matanivanua. (1) Ai tutu oqo sa nona i tavi na Mata, e kau i tukutuku i na vanua se vanua matanitu. (2) Sa nona i tavi talega na wasea ka vota na magiti ni vanua, ka cabora talega. Sa dau rabeta na yaqona ke yali o Takala, se Tuni sa vatonaka talega na tabua na cabora na isevusevu. (3) Sa dau kacivaka talega e loma ni koro na magiti ni vanua, kei na veika kece sa dau bosei, kei na ka e tadu mai na kena mata.

7. O Tuirara. (1) Ai tutu oqo sa dau veivuke kei Matanivanua ena vota magiti ni sa veivota o koya. Ia, sa nona i tavi dina na kacivaka na magiti ni sa vota oti, ka dau kaci tale ena koro.

8. O Naitaka, se Malou se Malosivo, se Raitena.

l Ai tutu oqo sa nona i tavi bibi liuliu ni Savalevu se bete levu ni kalou vu tagane, kalou ni valu.

l Sa nona i tavi talega me cabaya na vosa ni turaga ni sa bete levu o koya.

l Ia, sa dau tenea na turaga ni sa buli.

l Sa dau taura na iri ni veibuli o koya.

l Sa dau maroroya talega na bula ni turaga bati o koya.

l Sa dua na taba ni tutu, sa yacana na batibai. O ira oqo era dau liu enai valu dau kauta i liu na drotini ni valu se kuila.

l O Tunikalou se Tuni makubu, se Matanicika se bouta se bone. Ai tutu oqo sa ni turaga. Sa tara vua me tara na yago ni turaga, ni vakasilima, ni tauvimate ni sa mate, solega ka buluta.

l O Ramasi. Oqo na i liuliu vei ira na dau qoli ika.

l O Tui Dau. Oqo na i liuliu vei ira na dau soko.

l O Tunidau. Oqo e dua tale na i liuliu vei ira na dau qoli tamata se ika.

l O Matavule. Oqo na i liuliu vei ira kece na Matai ni Sau.

l O Dau levu. Oqo na i liuliu vei ira na matai era tu ena i tutu bati.

Oqo na levu ni tutu vakavanua e Viti kei na dui nodra i tavi yadua.

A i tovo vakavanua kei na kena lawa

l Ai tovo vakavanua, se lewa ni vanua era sa muria tiko na i taukei e Viti. Sa vu ka tubu mai vei ira na vu ni vanua. Sa tubu mai na nodra i tovo, se i tovo ni yalodra se lewa ni lomadra se yalodra. O koya sa yaco ena veigauna emuri me lawa ni vanua.

2. Na lawa ni i tutu vakavanua ni i taukei e Viti: Era sa wili ena itutu i tamadra ena vanua era dui sucu kina. Ia, ka sa ka ni leqa me wili na i tutu i tinadra. Ia, ka sa wili mei Kaso, o koya sa sega ni vakavaletaki o tinadra. Ke sa marama o tinadra, ena wili na luvena mei Kaso Vesi; ke yalewa lailai ka sega ni marama, ena wiliki na luvena mei Kaso Dolou, ia, na gone ni sala ni tamata lailai se lewe ni vanua, sa na wili ga me tamata wale, se luve ni sala, ke sega ni kilai na tamana. Ia, ke sa kilai o tamana, sa na wili tu ga vakatamata wale ni nona i tutu.

3. Na lawa ni soqo vakavanua: Sa dau caka na soqo vakavanua ena vale ni turaga sa liutaka na vanua. Sa dau cavuti nona vale me Vale levu (vale ni vanua). Ke leqa nona vale, ena cavuta tale o koya e dua na vale ni turaga me caka kina na soqo vakavanua.

4. Na lawa ni veivosaki vakavanua: E Viti oqo, sa tu ga na i tutu ni taukei, era sa cavuti me Vosa ni Vanua, era sa kawa ni vosa. Era na sega ni vosa vakailoa na tamata, era sega ni kawa ni vosa o tamadra. Era dau vosa kece na mataqali turaga. Ia, na veimataqali era na vosa ga o ira sa vakayaca ena yaca buli. (O ira na vosa ni vanua.)

A LAWA NI QELE NI TAUKEI E VITI. Sa vakalawa tu na qele. (1) Ke dua na tamata e kerea e dua na tiki ni qele ni wekana me teitei kina, ia ni sa cava na yabaki ena cakava na tamata koya, e dua na kena Drawe ni vanua sa tea. Me tuva na uvi, se dalo, sei yau; a yaca ni ka oqo na Drawe ni qele.

(2) Sa dau soli vakaveiwekani eso na tiki ni qele ni taukei e Viti. Sa soli mei covicovi ni draudrau ni dua na yalewa, sa laki vakawati i na dua na mataqali tani, e dua se rua na tiki ni qele, kevaka e vakawekani. Kevaka sa laki sucu e rua se tolu na luvena na yalewa o ya, ia ena suka mai e dua vei iratou i na mataqali ni yalewa.

(3) Sa soli na tiki ni qele mei mudu ni liga. Ia, na yaca ni ka oqo, na iloloki ni mate, ia eratou solia na tiki ni qele oya na weka ni mate, kivua sa mudu na ligana.

(4) Sa soli na tiki ni qele me i sere ni wa ni kuna. Ke sa mate e dua na tamata kilai, ni vakawekani ka dau caka vinaka vei iratou na weka ni yalewa, me sa kuna na yalewa me rau bulu vata kei na watina. Ia, eratou na qai solia na weka ni tagane e dua na tiki ni qele, mei sere ni wa ni kuna vei ratou na weka ni yalewa, ka ni sa kuna me i loloku kei na watina. Ia, na ka era nuitaka ni ra na laki tiko vinaka vata ga kei na watidra, ka vakacegu i bulu na vanua ni yalo.

(5) Sa soli na tiki ni qele me ka ni vakavinavinaka, ena cola i rara vua na wekana sa tauvi mate koto. Ka sa yacana na vanua ni cola i rara na tiki ni qele o ya.

(6) Sa soli na tiki ni qele, me ka ni vakavinaivnaka vei koya sa dau vei maroroi, se maroroya na qase malumalumu se tagane, se yalewa sa qase malumalumu, se dua na veiwatini e rau sa qase malumalumu. Ia, sa dua na tamata sa wekana, se wekadrau na qase malumalumu o ya, sa qaravi rau tiko ena veika me rau bula kina. Sa cakava tiko nodra were ni uvi, dalo, ka solia tiko nodrau i sulu, kumi, se ibe kei na veika kece me rau kana tiko kina. Ni sa mate, se rau sa mate, erau sa qai solia eso nodrau tiki ni qele e 1 se 2. Ia ke sega na luvena, se luvedrau, sa rau na solia kece nodrau tiki ni qele, vua sa maroroi koya se maroroi rau. Ia, ke dua na luvedrau na dauveimaroroi o ya, erau a susuga o rau na qase o ya, sa na rawa talega me rau solia vua na vanua ni veimaroroi o ya, me kena kece ni sega na luvedrau na qase malumalumu o ya.

(7) A vanua ni kawa, se tiki ni qele ni kawa. A vanua ni taukei e Viti, sa kovu taucoko ena iyalayala ni yavusa; ka tu vakamataqali, ka wasei vakaitokatoka se va kawa (vuvale) mai na itokatoka o ya. Oqo ga na tiki ni qele sa neimami dina sara na itaukei e Viti. Ke ra sa tubu cake na kawa ni tokatoka o ya, sa rawa ga mera veisolisoli va kawa se vakaitokatoka, mera teitei ena nodra i votavota ena sega e dua e taroga.

(8) Ke sa kawaboko e dua na vuvale mai na i Tokatoka oya se kawa o ya. Ia na vanua sa kena, ena lutu talega i na nodratou vuvale se nona kawa sa bula tiko. Ia, ke sa kawaboko kece na i Tokatoka se kawa vuvale o ya, sa na qai rawa me lutu sara na kedratou vanua i na i ka rua ni Tokatoka se ka tolu ena Mataqali o ya, ni ra sa solia o ira na kawaboko.

(9) Ke dua na kawa ni yalewa sa bula tiko mai na i Tokatoka sa kawaboko, ka sa mataqali tani, ia na vanua kece ni Tokatoka oya sa kawaboko. Sa rawa sara vua na kawa ni yalewa o ya, me taura kece se lewa na vanua ni tokatoka sa lala se kawaboko. Ia, ke sa kawaboko kece sara na kawa ni tagane, se kawa ni yalewa mai na itokatoka o ya, sa qai rawa me lutu na vanua i na i ka rua ni Tokatoka ena Mataqali o ya. Ia, ke koro tani, se vanua tani na kawa ni yalewa na i Tokatoka ya sa kawaboko, sa na sega ni rawa me mai tara na vanua. Sa na qai rawa ga me lutu na vanua kece i na i ka rua ni Tokatoka.

(10) Ke dua na tamata e tea tiko e dua na kau vuata ena dua na tiki ni qele tani, ka sega ni nona. Ia, na kau vuata o ya, sa rawa vua sa tea me kania tiko na vuana, ia, ka sega ni rawa me lewa na qele. Ia, ke sa lomana na i Taukei ni qele me ta biu na kau o ya, me cakava kina e dua na ka, ena sega e dua e tarova, ni sa i taukei ni qele o koya.

E na qai tomani tale yani.