NA i tukutuku ni yavusa o Naseuvou e na koro ko Nasaqalau, Tikina o Lakeba mai yasana vakaturaga o Lau ka vakarautaka o Isireli Temo Veitokiyaki. Ni wiliwili sara yani.
Na i lakolako mai Kabara
E veiliutaki tiko ko Buivaroro e ratou qai yaco mai na veitamani mai Kabara ko Qilaiso kei rau na luvena ko Qoma kei Pukuni. Dede vakalailai na nodra tiko sa qai mate ko Vuniwaqa, ka sa tekivu sara me vakasausautaki ira na lako mai Kabara ko Buivaroro ka dau kani ira tiko e na veisiga.
E a cata o Qilaiso na ka oqo ka kauti rau na luvena kei na nodratou i lawalawa ka laki tara koro ki Koroqele na kena matasawa tu ko Oru e daidai.
E ra dau tiko ririko e na veisiga e na nodra dau liaca e lomadra se ko cei me na baci laukana ka ra sa kilai tu kina e na i cavuti Koceiakena se Kocekena.
Na tawase oqo e lako talega yani kina kei ira ko Tuirabe ka nona mataqali tiko ko Katubalevu. Ni yaco tikoga yani na vakasausau nei Buivaroro era sa mani toki yani ki Narewarewa, a kena matasawa ko Waqatalaca nikua.
E yaco tikoga yani na vakasausau nei buivaroro ka mani kauti ira sara ko Qilaiso ki Udukacu ka sa qai sega kina ni yaco yani na lewa nei Buivaroro ni sa vanua vaka Navuira.
Na i valu ni Puakaloa
E na nodra laki toka vata mai Kedekede nai lawalawa nei Qilaiso kei Tuiwai e ra qai bulia kina e dua ka yacana ko Fokilau se sa Sau mai Kedekede ka me sa rua kina na Sau e Lakeba.
E a tagi valu kina mai ki Viti Levu ko Tui Lakeba ka qai mai lako cake yani kina na mataivalu cokovata ni Waimaro kei Nakorotubu ka liutaki ira yani na Gonesau.
E mai kele nodra waqa e na matavura e vakayacani kina nodra waqa e tawa vakalaca tu me o Waqatalaca me yacova mai nikua.
E ra a laki wawa toka na mataivalu e na vanua me ra sota kina kei na mataivalu ni Lakeba ni bera ni qai kabai ko Kedekede.
E ra a sega ni basika na mataivalu ni Lakeba ka sa vakayacani na vanua e ra mai wawa toka kina me yali ko Lakeba.
E na nodra qumu loa tu na mataivalu era a vakatoka yacataki kina me Puaka loa e na kedrai rairai.
E na nodra wawa toka me ra sa kabai Kedekede, e a lako mai kina me mai taki wai e dua na gone yalewa ni Taqalevu, ko Ofia na yacana.
E a vakaroti vua me kakua ni laki tukutuku, ia me laki dravuia ga na nodratou yasa ni tikotiko me ratou na bula kina. E a vakayacora vaka kina o Ofia.
E a vakavuwai ko Kedekede ka maroroi ga na nodratou i tikotiko ko Ofia.
Ni sa oti na i valu e a mai sili na nodra i wau e na dua na tobu ka yacana tiko mai me yacova nikua ko Nubui.
Na qusi ni Loaloa
E so na marama e a soli mai kina vakavanua me i qusi ni loaloa. Ko i ratou ga e kilai rawa ko Tabua Tamata mai Nasaqalau, ko Moqei mai Muanakauli kei Ofia mai Taqalevu.
Ko Tabua Tamata e vakawati ki Bure ka nona kawa kina ko Direki o koya a qai vakawati ki Bau kei Ratu Visawaqa (dua vei ira na watina lewe ciwa) ka tubu kina ko Ratu Timoci Tavanavanua na i tubutubu nei Adi Litia Cakobau kei Adi Tava. Ko Adi Litia e vakaluveni kei Tui Toga ko Jioji Tupou III, ka tubu kina ko Ratu Etuate Tui Vanuavou.
Ko Moqei e vakawati ki Nakorotubuka tubu kina na Gonesau, kei Ofia e vakawati ki Bau. Na i valu oqo e lako tale ga yani kina ko Tagiadranikaibeqa.
E tukuni ni a tiko voli mai Rewa vua na marama wekana ko Roko Bulou ka rogoca na tagi valu mai Lakeba, e a gole yani kina ki Nakorotubu ka lako vata yani kei na mataivalu ki Lakeba.
Ko i rau talega na qaqa nei Rokosau na veitacini mai Naduruvesi mai Lomanikoro mai Totoya e rau a veivuke talega e nna kena vakavuai ko Kedekede.
Ni sa oti na i valu e a laki tiko voli ga mai Naseuvou ko Ratu Tagi ka rau vakaluveni kina kei Vakaotia na wekai Tui Lakeba ka luvedrau kina ko Rakuita.
Ko i rau na veitacini mai Naduruvesi e rau a tiko talega mai Naseuvou ni bera ni rau qai laki toka mai Tarukua, ka nodrau yavusa tiko ko Lomanikoro e na koro o Waciwaci nikua.
Na veiliutaki e Naseuvou
E a mate mai Ulunikoro ko Buivaroro ka kenai sosomi e na i tutu vaka Tui Lakeba ko Uluilakeba I na luvena. E a lewa o koya me ra toki sobu tale ki na yasani koro makawa ko Yavulevu ka yacana ko Naisevusaqa.
E a mate mai Naisevusaqa ko Uluilakeba I ka kena i sosomi ko Rakaisau na luvei Vuniwaqa na i ka lima ni Tui Lakeba.
Ko Adi Naulu na ganei Rakaisau kei Saurua na tacina e rau vakawati ruarua ki Muanakauli.
Na koro nei Saurua mai Muanakali ko Utovatu. Na luvei Rakaisau ko Vakaotia kei Rakaisau II.
E veiliutaki tiko ko Rakaisau donuya na gauna e sa laki tu kina mai Moce ko Uluilakbea II.
Ni mate ko Rakaisau e kena i sosomi ko Locia na luvei Ululakeba II.
Ko Rakaisau II e tukuni ni a labata ko Kanawau na sau mai Totoya e na nona laki vakavanua ki Vulaga.
Rorovakabelo
Na labati oqo nei Rakaisau e a soko cake kina ko Rorovakabelo ki Vulaga me laki sauma na dra i vugona.
Ko Rorovakabelo a luvei Vakaotia kei Ramasiloa na bati e na mataqali ko Loma e Naseuvou. Na nona mataivalu na Vuatabeka ka nona koro ni valu ko Taqu mai Kabara.
Mai Kabara e a qai valuti Moce ka va kawa kina, Ka ra tu na nona kawa ena mataqali ko Kamali.
E dua na luvena ka kilai levu tu e na i tukutuku ni lotu ko Mateinaniu.
Ko Ululakeba II talega e a sa laki tu na nona kawa i Moce e na mataqali ko Nasau. E tukuni ni qai yaco yani ki Vulaga, sa samuti Kanawau oti e dua na qase ni Muanaira.
Sa mani lewa kina ko Rorovakabelo me sa toki yani kina vua ki Muanaicake na bilo ni su, baleta na nodratou weletaki Rakaisau mai Muanaira.
Na kena kau na bilo ni su ki Muanaicake sa kena i balebale ni sa koro turaga ko Muanaicake ka me sevu yani kina na ika.
E a gole cake talega ki Ono ko Rorovakabelo ka tukuni ni tu na nona kawa e na mataqali o Samali.
Oqo na vu ni veiwekani tauvu nei Ono kei Moce ka ratou vanua veiwekani voleka ki Vulaga.
E biuti Ono mai ko Rorovakabelo ka sokoti Oneata sara, na yanuyanu ka qali tu ki Mualevu.
E a vakamai Dakuiloa ka kauta na bilo ni yaqona ki Waiqori ka ratou sa turaga tiko kina nikua.
Ni sa suka na mataivalu e qai kerekere e dua na qase me sa bau vakatawana toka yani na ucu ni vatu e Namuka.
E vakadonuya ko Rorovakabelo me sa turaga e na yanuyanu ko ya ka me sa nona yaca buli ko Mata ki Lakeba.
Oqo nai lakolako ni valu i Rorovakabelo ka vakarorogo vakavanua mai kina na Lau i cake ki Lakeba.
Na vo ni yanuyanu ko Ogea kei Vatoa e rau vakarorogo mai e na vukudrau mai Naduruvesi.
Ni namaka e na macawa mai qo ena kena talanoataki kina o Rakuita na luvei Vakaotia kei Tagiadranikaibeqa.