NI sa yadra!
Sa koto oqo e ra na i takitaki ka tarava ka vakamacalataki tiko kina na noqu i tutu vakavanua na Vunivalu mai na i Tokatoka o Nakawaga, Mataqali Nakawaga e na Yavusa o Vemala e na koro o Naocobau mai na Tikina Makawa o Nakorotubu, e na Tikina levu o Nakorotubu e na loma ni yasana vakaturaga o Ra.
E vu ni noqu kawa se noqu vu o Leka (Lekaninabuya se o Ratu Tamadulele) yavu o Nakawaga, noqu yavutu: Vunikoro; noqu vu ni yavu: Uluda; noqu ika : vanua na duna leka se duna bale; waitui: Draunivau, Saqa leka, Qio vula; noqu manumanu: Gaco se Kalavo ni Viti; Kau: Na Vaudra se Vau dina, se Doa; Kequ magiti: Nuqa se Volaca; Kakana dina: Viwa (uvi) se Lewa se Tukutuku ni Koya. Ni sa wilika sara yani.
Taumada, e tolu ga na sala me raici kina na veivakadeitaki ni Dina kei na Lasu e na noda i vola makawa vakavanua se suitu, oqori, me na kilai kina na duidui levu ni taukei ni vanua kei na tawa vanua ka vakadinadina kina na i vola vanua.
Ni sa levu sara nai talanoa e basika e na kena dau talanoataki ka vakavure vakasama, kei na loma tarotaro kei na vakanananu e vuqa vei ira na dau vakarorogo ka ra sega ni kila na kena e dina se na kena e lasu.
Ia, e taleitaki na kena rogorogo vinaka kei na kena tuvai vakamaqosa e na vosa qaseqase ni veicavilaki, ia, ka sega na kena i vakadinadina mei vakadei mai na yavutu o Uluda e Nakauvadra.
E dua na taro e dodonu meda dau taroga, sa e vei na dina, dodonu kei na savasava ni tamata era mai talanoa tiko oqo, ni so nai talanoa ka ra babasika cake tiko mai e na veigauna sa oti ka vakakina nikua e sega tu na kedra Suitu se i vakadinadina.
E rua ga na vanua e yavutaki tiko mai kina nai talanoa kece eda sa mai rogoca tiko nikua, oqori na loma ni kuila kei na daku ni kuila, e vei nai talanoa ni daku ni kubou ka raica o Lutunasobasoba?
Na dina ni talanoa makawa e na kunei ga mai Ra ni se bera na tawase se nai valu ni toa. Na i tukutuku oqo e tiko ga vei ira na qase mai Uluda nai talanoa ni se bera ni raica o Lutunasobasoba na kubou.
E sega ni dau soli vakaveitalia se veitalanoataki vakawasoma ena keda maliwa, ka dau vuni vakasama bibi tiko na veitaqomaki ni veiwekani ni i sema dra vakavanua me tabonaki na dina, dodonu kei na savasava ni veika me kilai.
Oqori na i valavala ca ni veilomani vakatamata ka kauta mai na duidui kei na tatawasewase e loma ni vanua, ka basika cake e vuqa na i talanoa ni tukutuku ni o ira me ra Ulumatua se Gone Sau se Tui Viti.
E vuqa na i talanoa e da rogoca tu nikua e sega na kedra yavu se na kedra dina, ia, ke sega na kena i vakadinadina mai nai vola vivigi ni vanua kei na kena suitu e sa na wili vakaitukutuku buli.
Na i vola oqo e wase vakarua. Nai vola gauna kei na i vola tamata, ia, na i vola gauna e wase vakatinikarua kei na vola tamata e wase vakalima.
Au na veivosakitaka ga eke na i vola tamata ni ologi koto vakamareqeti mai vanua na kena i vakadinadina, ni sa sasaga sara tiko kina vakaukauwa e na sala vuni nei vuku vulagi me vakawabokotaki.
E na nona veivakatorocaketaki me vakatawayagataka na noda suitu kei na kena i vakadinadina, e na vuqa na i tukutuku lasutaki makawa, vuli torocake vulagi, kei na kila ka, ka sega tu na kena i vakadei vakavanua.
Na i tukutuku kece me baleta na vanua se suitu ni dua na tamata se tokatoka se mataqali se yavusa me ratou na veitauriligataka na i vola e lima.
Oqori, nodra i tukuni na qase, nodra i talanoa na qase, na i vola meke, na i vola vanua, kei na i vola yaca,
Me vaka koto na i talanoa ni tawa vanua ka ra sa talanoataka tu nikua ni ra vodo mai e nai lakolako mai Sauca Aferika, o koya ka vodo mai e nai matai ni waqa kei nai karua ni waqa kei nai ka tolu ni waqa.
E da sa mai vakabauta tu nikua ni da lako mai Sauca Aferika se nai matai ni butu vanua o Lutunasobasoba kei na lima na luvena, o Rokomautu mai Verata,o Tui Nayau mai Batiki, o Romelasiga mai Rewa, o Daunisai mai Kabara, na ganedratou o Buisavulu mai Bureta. Oqori na nodra i vola ka ra vola na vavalagi ka vulici talega e na nodra koro ni vuli meda kila raraba ka vakabauta tu nikua, ka vakavuna na levu ni tukutuku cacavukavuka nei vuku tawamacala se vuku vulagi ka sega na kenai vakadei vakavanua.
Au vakavinavinaka sara vakalevu e na nodratou veitauriliga vagumatua na liga ni veiqaravi e na noda niusiveva ni yalomatua Nai Lalakai, e na kena wasei na loma ni kuila, kena sereki na kawa i Taukei mai na vuqa na i tukutuku buli ni kena qarai na i vakadinadina. Ia, mai na i tukutuku kece eda dau rogoca ni talanoataki vakalevu na i talanoa ni loma ni kuila kei na daku ni kuila e volai, ka dau guilecavi me dikevi ka vakaqaqai nai talanoa ni daku ni kubou ka raica o Lutunasobasoba ni sa kuvu koto mai Uluda.
Sa dodonu me da raica yani na i vola vanua kei na kena i vakadinadina ka dusimaka voli mai o vuku yalomatua, vei ira na i taukei ni vanua era a vakakuvu buka koto oqori mai loma ni vanua e na veidelana kei Nakauvadra.
Oqo na i talanoa se i tukuni me baleta na noqu gone o Lutunasobasoba ni se bera na kubou, ni oti na i valu wai se na i valu ni toa mai Uluda e Nakauvadra. Sa tau na lewa nei tamadrau na Ciri, na Tui ko Waicalanavanua me rau lako tani sara vakayawa ki na vanua e sega ni kilai kina. Ni mai oti tiko e dua na gauna, sa nanumi rau tale o tamadrau me rau lakovi ka lai kau mai kina nodrau yavutu ko Nukunitabua.
Na i matai ni lesilesi ni vaqaqara e a lesi kina o Adi Sovanatabua na tinadrau e na kena qarai mai na i sema vakavasu, ka tarava o Wakaninamolikula se o Kalinamolikula na taci drau ka gone me muria nai sema vaka tama ni loma ni vale e Saunokonoko.
Ia, e na gauna sa vakadeitaki kina ni rau sa biu vanua ka sa sega tale ni qai kunei e na noda vanua, sa qai kacivi o Lutunasobasoba me biu vanua ka muri rau ki vanuatani, me yaco sara yani ki na baravi kei Aferika ka vakanaulu ki loma ni vanua me muria na loma ni colo ka yacovi Ijipita.
Na i matai, ni vakadinadina ni tamata talai o Lutunasobasoba ni sega na nona yavutu mai Uluda se mai na veiulunivanua e Nakauvadra, ka sa mani mai vakayavu voli ga kina e baravi e Viti Levu ka vakakina e na Yatu Lomaiviti kei na Yatu Lau.
Na kena i karua, ni ra sa tawani oti tu na vanua e Viti ni sa qai tadu mai na nona i lakolako lesu mai na vaqaqara, ka ra qai lai vakayacani ga na yacani vanua e tara koro kina me i vakananumi ni vanua era lako mai kina e nai lakolako ni vaqaqara.
Ka kena i katolu, na kai Viti kece era kila ni tiko na nodra Yavutu mai Nakauvadra era sega ni lako mai Aferika se duatani tale na vanua, sa i ira oqori ka ra vakuvu buka ka i vakaraitaka ni qaqa se kaukauwa se i Taukei ni Vanua.
Meu vakamatatataka sara ni sega ni dua na nona yavutu o Lutunasobasoba mai na yavutu makawa e Nakauvadra, ka sega talega ni soba ni jaina o koya, e sega ga ni kilai mai Uluda.
Era tukuna na qase ni dua ga na i sema e rawa ni semati kina o Lutunasobasoba ena nona mai vakawati o Rokomautu na nona ulumatua vua e dua na marama ni Vatukaloko na yacana o Adi Ova, mai na kawa nei Qisoya.
Na dina ga kei na dodonu sa i takele ni bula veilomani kei na savasava ka ra kune vakacegu kina ko ira na Tamada taumada mai Uluda e Nakauvadra, ka ra dau vakayacora kina e vuqa sara na ka lelevu ka veivakurabuitaki ni veiliutaki o vuku yalomatua ka sautu kina na vanua.
E sa rui ka bibi dina na noda veitauriligataka na cakacaka ni duavata ni veivakadodonutaki ni gauna oqo ni tamata yadua kei na nona matavuvale, e na rawati walega ni sa veiliutaki o vuku yalomatua me dolava na mata ni katuba tasogo tu ni galu na vanua.
Au vakabauta talega e na veivakauqeti ni yalo ni Kalou Bula Dauveibuli me sereki na kawa i Taukei mai na lasu nei vuku vulagi ni oqo sa kena gauna me da duavata ena kena talevi na i tukutuku dina mai Uluda e Nakauvadra.
Nira se bera mai na i matai, kei na i karua, kei na i katolu ni waqa tawamacala, e na i lakolako mai loma ni daku ni kuila ka mai vakaivolataki vakamaqosa e na loma ni kuila ka sega tu na kena i vakadinadina sei vakadei mai vanua o Nakauvadra.
Na i tukuni walega ni veisisivi i talanoa buli ka 99 na pasede dina, ka dua na pasede lasu, ia, vei vuku yalomatua se Yalo Tabu se Vosa Bula ni Kalou Dauveibuli e sega kina na Dina ka lasutaki kece ga.
Meu na veivakadeitaki tale yani ni vu ni noda tawase mai na yavutu o Uluda e Nakauvadra ni rau voroka na Ciri na i Vunau e Tini, oi rau na drua tabua se drua i valu se vu ni valu se Vunivalu se o rau na Sau o Cirinakaumoli kei Nakausabaria.