(Vola ko Morven Sidal, vakadewataki mai na vosa vakaperitania, ka tabaki taumada ena vula oqo ena niusiveva ni Lotu Wesele mai Niu Siladi, na Touchstone.)
SA na tabaki tale tiko e Viti ena vula ka lako mai (Jiune 2012) na i matai ni vakadewa Vaka-Viti ni Veiyalayalati Vou ka a tabaki taumada mai Viwa ena 1847.
Mai na 1839 ki na 1847, a vakarautaka taucoko kina na vakavakadewa o Na i Talatala Joni Oniti, na daukaulotu ni Lotu Wesele ki Viti, ka vakayagataka na i Vola Tabu Vakirisi me vakadewataka ki na vosa Vakaviti.
Era a vukei Oniti na nona i tokani daukaulotu tale eso, ka cakacaka vata kei ira eso na i Taukei era a sa ciqoma na lotu me raici ni donu na vosa Vakaviti e vakayagataki.
E tolu vei ira na i Taukei e kilai ni ratou a vukei Oniti vakalevu, o ya, o Ratu Ravisa (se o Ilaitia Varani), o Adi Litia Vatea, vata kei Noa Koroinavugona.
A bau lewe ni vuli lotu vakalekaleka o Noa, ka tukuni ni levu cake sara na nona veivuke.
A kaya kina vakaoqo o Oniti: Sa titobu sara na nona kila na i balebale raraba ni i Vola Tabu ka sa yaga dina kina na nona veivuke ena vakavakadewa.
Era vakayacani Noa na i Taukei tale eso me: masima ni vosa, ka vakatokai koya me: dau ni vosa.
A saga o Oniti e nona i gu kece sara me vakadeitaka vei ira na i Taukei na talei kei na dei ni vosa ni Kalou Bula, ka vakamacalataki vaka oqo na nona vakadewa: e dua na cakacaka sa uasivi dina.
A vakayagataka na vosa Vaka-Bau ka ni oqori ga na vosa ka kilai raraba vei ira na i Taukei.
E a 1000 na i lavelave ni vakadewa nei Oniti e a taba mai Viwa. Ia, sa vo ga e vica wale sara nikua.
A mai vakacegu o Joni Oniti ena 1848, ka qai vakadodonutaki na nona vakadewa ena vica na yabaki ka veitaravi yani, ka levu talega na vosa era a veisautaki.
E na 1855, a gole kina ki Peritania o Jemesa Kalaveti ka laki cakacaka vata kei na British and Foreign Bible Society me volai e dua na i vakadewa vou.
A veisautaka e levu sara na vosa Vakaviti ka a vakayagataka o Oniti, ka sa vaka me sega ni vakasamataki vakatitobu na vakadewataki ni vosa eso mai na i Vola Tabu.
A vakatokai na vakadewa vou oqo me London Edition, ka qai tabaki ena 1858, ia era a sega ni ciqoma na daukaulotu ka ra i taba-qase cake ka ra sega talega ni ciqoma na i Taukei era sa lotu voli ena gauna ko ya.
A mani vakadodonutaka ka veisautaka tale o Kalaveti, ka qai tabaki e dua tale na vakadewa vou ena 1866.
Ia, ena 1902, sa qai tabaka kina na Bible Society na vakadewa ka a vakarautaka na Qase Levu Vakacegu, o Feretariki Lagamu.
Ni sivi tale e yabaki 70, sa qai vakarautaka na Bible Society in the South Pacific e dua na vakadewa vou ka vakadonuya ka vakayagataka na vakadewa ni Veiyalayalati Vou ka tabaki ena 1902.
Sa i koya oqori na Veiyalayalati Vou ka da vakayagataka tiko ena gauna e daidai.
Sa qai matata mai vei keda ni a vica vata na veisau a vakayacori, ka sa tiko na duidui ni vosa eda wilika ena gauna oqo kei na veivosa kei na i vosavosa e a vakayagataka taumada o Joni Oniti.
E tiko mai na Mitchell Library e Serene, Ositerelia, e dua na i lavelave ni Veiyalayalati Vou nei Joni Oniti, ka sa i koya oqori e lavetaki mai, vakacurumi kina eso na i vakamacala, ni bera ni qai tabaki tale yani.
E liutaka na cakacaka oqo o Dr Andrew Thornley, na dau-ni-talanoa-makawa ni Lotu.
E kaya tiko o Thornley ni vakauqeti koya na nona gagadre me tiko e ligadra na i Taukei era wilivola Vakaviti, e dua na i vola me vaka na Veiyalayalati Vou nei Oniti, ka vakayagataki kina eso na vosa Vakaviti makawa rogo vinaka dina, ka titobu na kedra i balebale.
Ena tabaki tiko na i vola oqo ena i ka13 ni Jiune, na siga ka sucu kina o Joni Oniti ena 200 na yabaki sa oti.
Sa kena i balebale talega oqo ni na vakananumi tiko kina na veiyabaki ni nodrau veiqaravi yaga e Viti ko Joni kei Hannah Oniti, o ya, mai na 1839 ki na 1848.
E a vukei Dr Thornley ena cakacaka vaka edita ni i vola oqo ko Tauga Vulaono, ka ra cau mai na i Talatala i Taukei vata kei ira eso na lewe ni lotu ena kena vakamacalataki na vosa se i vosavosa Vakaviti eso ka vakayagataki tiko ena Veiyalayalati Vou oqo.