NA i tukutuku ni yavusa o Naseuvou e na koro ko Nasaqalau, Tikina o Lakeba mai yasana vakaturaga o Lau ka vakarautaka o Isireli Temo Veitokiyaki. Ni wiliwili sara yani.
Biuti Lakeba o Tui Lau
E na nodratou toka mai Vagadra na veitamani, e a lewa kina ko Tamadrau me sa buli me veiliutaki e dua vei rau na luvena.
Me vaka ni toko tu ga vua ko Tui Lakeba na gone ka douvaki cake vaka levu mai vei ira na lewe ni vanua baleta ni sa lotu, e mani soli kina vua na veiliutaki.
E a vakatoto kina ko Tui Lau na qase, ka vuna me biuti Vagadra mai Lakeba ka qara nona vanua yani.
E tukuni ni biuti Lakeba mai e a soko cake yani nona waqa donuya e dua na yanuyanu lala, ia ni a sega ni vinakata sa mai vakayacana kina me yaca ni yanuyanu ko Yacata.
E biu ko Yacata ka gole sobu yani nona waqa.
E tukuni ni rau a mai vala kei na dua na qaqa o Vueti na yacana e na wasawasa vaka Kaba.
E rau a mai vala tiko ena dua taucoko na macawa ka sega ni dua vei rau e druka.
E rau sa qai dovi ga na vudi me sa turaga o koya e taura na kubuna.
E a taura donu kina o Vueti na kubuna.
E a lako kina e na cudru ko Tui Lau ka mai toka mada vakalailai e Nukui ni bera ni qai soko sobu sara, ka biuta tu mai kina e dua na turaga ko Delaitoga na yacana me nodratou kalou ni valu e Nukui.
E a soko ravita yani e dua na yanuyanu nuku vulavula vinaka ka vakatautauvatana na kena totoka kei na nuku mai Lau sa mai vakayacana kina me ko Nukui-Lau me yacova tu mai nikua.
E a mua donu yani nona waqa kina yanuyanu ko Beqa nikua, ka laki tara nona koro sara ena dua na delana ka vakayacana me ko Vagadra me i vakananumi ni yavu mai Lakeba.
Sa qai vakaduria e dua na vatu me dau duri kina ka kaci ki Lau ke dua na ka e dau vinakata vei tacina, kina yavutu ko Vagadra. Na yaca ni vatu tu mai liu me yacova mai nikua na Vatu-kaci-ki-Lau.
E vaka me dau mai tasevu na nona cudru kei na rarawa vei ira na taukei ni vanua e Beqa ka levu sara kina na kai Beqa era dro taki bula kina ki na ve baravi ni yanuyanu levu.
E sega na nona kawa e Beqa ia e vakawa ga mai Matuku ka luvena kina ko Tagiadranikaibeqa, mai Gau ka nona kawa kina o Damudamu na dra ni kai beqa, kei Nakasaleqa ka nona kawa kina o Saunaulu ni kai beqa.
Ni sa vakarau mate sa qai vosa ni tatau vei ratou kece sara na luvena ni gauna me na mate kina me ratou na buluti koya e na dua na vanua e ra na sega ni kunea kina na kai Beqa na yagona ka me ratou dui lako talega ko i ratou kina vanua e ratou dui tina kina.
De ra sauma vei i ratou na kai Beqa na ca e dau cakava vei ira ko koya.
Veiliutaki o Tui Lakeba
Ni biuti Vagadra mai o Tui Lau, e a laki tawani Ulunikoro na delana mai Vagadra yani ki cake ko Tui Lakeba me i tukuni ni vanua e ratou mai vei tawasei kina na veitamani, ka i vakananumi talega ni nodratou vanua e ratou a tawase mai kina, koya mai Uluda.
E na nona veiliutaki tiko ko Tui Lekeba, sa lewa me sa laki cokotaki ko Yavulevu e na baravi ka sa yacana tu nikua ko Natuvu, me ra sa vakoro kina kei ira na luvena era lewe tini, ka sa vaka kina oqo na nodrai tutu kena i tavi vakavanua.
l Cirinavuso- Turaga
l Kaukula- Bete
l Qiolevu- Matanivanua
l Curutagitagi- Matanivanua
l Vatani- Bati Leka
l Ligatabu- Bati Leka
l Kuinalase- Bati Balavu
l Likucava- Vakawati kei Tui Wai
l Adi Mailakeba- Vakawati kei Buivaroro
l Igaigavanua- Vakawati kei Nakasikasi, Tarukua
Ko Tuivanuakula
E tukuni ni ko Tui Vanuakula e makubui Rokomautu, a tamana ko Rovarovaivalu, o koya e liu e na kadavaki turaga mai Verata.
E a biuti Verata kina ni a vuna na nona tiko vakaca ni vanua, ka sa kilai talega kina e na yaca Kubunavanua.
E tukuni ni laki tiko mada mai Matuku ka nona yavu kina ko Delaiverata, e biuti Matuku ka laki Moala, ka oti sa qai laki toka mai Ketei, Totoya.
E tukuni ni a vakawati mai Ketei ka ni qai yaco yani ki Nayau sa kauti ratou tiko yani na luvena ko Buivaroro kei Kalouyalewa kei Adi Keletu na ganedrau.
Oqo na vu ni veiwekani kei Ketei.
Dede toka na nodratou tiko e Nayau, sa tatau sara vei rau na luvena tagane ko Tuivanuakula me rau na qai soko cake ki Lakeba, ka me sa lesu tale mada ko koya ki Verata. A vuna e sega mada ni macala.
Ena nona lesu tale ki Verata e tukuni ni a qai lai tubu kina o ratou na Ratu mai Verata, a qai lako sara ki Toga Tapu ko Kolomavu, ka tukuni ni a lako sara ki Nayavu, ka ra mai viri a e dua na tavata ka colati koya mai Viria ka ni ra raica ni dua na turaga ko koya.
E na nona dau gunu era vakarautaka kina nai vakarau ni wai e gunuva e na dua na Tanoa, o koya e a siro sobu sara mai ki Kaba ka ratou mai tubu kina na Vunivalu na Tui Kaba.
E rau cabe ki Lakeba na luvei Tui Vanuakula
Ni sa biuti Nayau mai ko Tuivanuakula, e rau sa gole cake yani na veitacini ki Lakeba me vaka na nona i vakaro vei rau.
Ko Adi Keletu na ganedrau e a vakawati ki Bure ko Noco vua na Ratu ka ratou mai tubu kina na Tui Noco, ka vu ni veiwekani tauvu tiko ni kua ni vanua o Noco kei Nasaqalau.
E rau kele yani na veitacini ena matasawa mai Selesele ka vakamuri baravi sara yani ki Yavulevu ka rau laki kania sara na vudi ka dreu toka e na yavu tabu nei Tui Lakeba.
Ni yaco yani na kena i tukutuku ki vale levu e rau sa mai tarogi sara na veitacini ka rau tukuna ni rau lako mai Nayau e na i vakaro nei tamadrau ko Tuivanuakula.
E a lewa kina ko Cirinavuso ka sa Tui lakeba tiko e na gauna koya me sa tiko mai ko Buivaroro na qase me rau vakawati kei Adi mai Lakeba na ganena ka suka tale ko Kalouyalewa na gone ki Nayau me laki wawa toka mai kina me na qai dua na nona dela ni gauna.
Sa mai lesu tale ko Kalouyalewa ka laki wawa toka mai Nayau ka vakayacani na delana ka laki wawa toka kina me ko Delaiwawa.
E a mate mai Yavulevu ko Cirinavuso ka kenai sosomi ko Vuniwaqa na luvena, na i ka tolu ni Tui Lakeba.
E a lewa ko Vuniwaqa me sa biu ko Yavulevu, me ra sa laki tara koro tale ki Vagadra, na kena matasawa ko Selesele kei Muaivesi.
Mai kea a laki vakoro ko Vuniwaqa ki Ulunikoro. Oqo talega e qai solia kian nai tutu ni veiliutaki vei Buivaroro na vugona.
Ni namaka e na macawa mai qo na i lakolako mai Kabara oya ko ratou na veitamani ko Qilaiso kei rau na luvena ko Qoma kei Pukuni e na gauna e veiliutaki tiko kina ko Buivaroro.