SA mai yala toka na noda i talanoa ni mate loaloa levu ka a tabaki taumada yani e na vuku ni tukutuku ni veigauna kei Viti. E na kena nanumi ni na sega ni yacovi Viti mai na mate oqo ka ni na tete vakabuka kevaka e tauri ira vakabuka na i Taukei. Ni wilika sara yani na kena i toma.
Ni sa viavia dromu mai na vula ko Maji, sa tekivu siri yawa yani na mate ka sa tekivu wiliki rawa na kedra i wiliwili na sa mate.
A dusimaka na Fiji Times ni ra sa sega ni butuka na sala kei Levuka ko ira na i Taukei e na nodra cola kato ni mate tiko yani ...... .
Ia, e dua na i katolu na lewe i Ovalau era sa takali vakadua - 450 mai na 1500.
Mai Taveuni, sa lutu na kedra i wiliwili mai na 20,000 ki na 4,000.
Mai Koro era a yali kina e 688 mai na 2543; mai Ba era yali kina e 2214 mai na 7925.
Na i vakatautauvata (average) ni kedra i wiliwili na a mate mai na Veiyasana e a tiko e na 28 na pasede - e so e levu cake sara ka so e lailai sobu.
E na gauna ka qai dewa yani kina ki Totoya kei Matuku na mate, sa via katakata mai na draki, mani lailai kina na mate mai kea.
Ko Moala ga e a taubi tiko kina na uca batabata, ka ravuravu sara kina na misila. Era a mate mai Keteira e 26 e na loma ga ni 48 na aua.
Ko Sir Arthur Gordon, na turaga ka lesi me mai i matai ni Kovana kei Viti, e sa soko tiko mai Bolatagane.
E a rogoca mai wai na i tukutuku ni mate rerevaki oqo, ka tala sara mai e dua na manua me liu mai ki Viti ka kauta tiko mai na wainimate kei na i lala vuniwai me ra mai veiqaravi ka veivuke. Ia, ni sa uru mai ki Levuka ko koya e na vula ko June, sa vo e lailai sara me takali vakadua na mate levu ko ya.
Na i wiliwili ni mate ka qai mai vakumuna ka cakacakataka o koya, ka yavutaki mai na i tukutuku ni wili lewenivanua e na veikoro yadudua, e mani kaya kina:
Sa vakadinadinataki ni ra a mate e lewe 40, 000 ka rawa sara ni sivia yani vakavuqa na i wiliwili oqo.
Na kena veilutuki na mate vakadomobula oqo vei ira na lewenivanua e sa rui bibi dina sara, ka mani vakaroti vakavanua e na vuqa na Yasana me ra vakawati na yada ni mate kei ira na cauravou dawai, me tubu kina na kawa.
Ia, e a vakabauti ga e na gauna ko ya ni na voleka sara ga e dua na drau na yabaki ka ra qai rawata tale na i Taukei na kedra i wiliwili na nodra qase ni sa bera na misila ni 1875.
Era a vakaraitaka mai ko ira na buinigone dau vakasucu e na veikoro ni a sega sara ni dua na kai Viti e sucu e na i matai ni yabaki ni oti na misila.
Ia, e na yabaki ka tarava, 1877, o ira kece na a sucu kina era a mate dole taucoko. Era a vakabauta ni sa takali vakadua na mana ni vanua.
Ni sa viavia ruru yani na cagi ni ravuravu ni misila, sa qai tekivu na vakadiloi n i matanitu vou.
A kaya na Fiji Times e na i ka 17 ni Feperueri, 1875.
Na i matai ni kalougata ka rawa mai na nona qali na vanua oqo sa i koya na kena vakadewai mai na misila, e na vuku gona ni ka oqori, e da sa dinau tu kina ki na HMS Dido e na nona a mai talaci iratou na nona pasidia tauvimate ka sega sara ni bau kauwaitaka se na cava e sa yaco kina e muri.
E a bilitaki mai na Valenivolavola ni Veikoloni ko Dr Goodman na vuniwai ni Dido e na nona a sega ni vakasalataki ira na i liuliu vakamatanitu me baleta na leqa bibi e rawa ni yaco.
A kena i rairai ni rawa ni dodonu me ra sa liaca rawa na leqa oqo ko ira era kila vinaka na i tovo ni veitauvi ni misila. E na 15 na yabaki yani kiliu, e na 1860, e a vakadewai na misila ki Niu Epiritisi kei Niu Kaletonia, ka rauta e dua- na -i -kava ni i wiliwili ni i Taukei mai kea era a qeyavu kina.
E dodonu me a sa vulici rawa mai kea e dua na i vakavuvuli vinaka.
Ia ko Commodore Goodenough e a bilitaki ratou na vakalesilesi ni matanitu vou e Viti, ni ko iratou oqo e sa buta vinaka tu vei iratou na veika e yaco tu e na Ceva ni Pasifika ka sa dodonu me ratou kila na tiko na vakaloloma levu e rawa ni yaco kevaka e sa dewa yani na misila ki na kedra maliwa na matatamata ka sa bera i bau yacovi ira oti e liu na misila.
Ia sa sega ni dua na betena na veibilibili e na gauna e sa siri yawa yani kina na mate.
Ia e a vure cake mai e dua tale na revurevu vou ka rerevaki. O ira na kai Colo e sa voleka ni ra yali kece na nodra i liuliu ni oti ga na bose levu mai Navuso.
E sega gona ni ka kurabuitaki na nodra vakabauta na vu ni nodra bale na nodra Turaga na veivakadraunikautaki mai na matanitu vou.
Era veivosakitaka ni ka oqo e dua na sasaga me ra vagagai kina me ra kawaboko yani ka tauri sara na nodra qele.
Ni namaka na kena i kuri.