SA mai yala toka na noda i talanoa ni mate loaloa levu ka a tabaki taumada yani e na vuku ni i tukutuku ni veigauna kei Viti. E na kena nanumi ni na sega ni yacovi Viti mai na mate oqo ka ni na tete vakabuka kevaka e tauri ira vaka buka na i Taukei. Ni wilika sara yani na kena i toma.
Mai kea era sa qai tekivu vakanadakuya na i Taukei na i vakasala e caka mai. Era sa bese ni gunuva na wainimate e soli vei ira. Eso era a lave yani ki valenibula era a qai dro tale e na gauna totolo duadua era dro rawa kina, ka ra tabaka sara ki uciwai se ki waitui me ra laki toni tu kina.
Sa dua na ka kurabuitaki ni ko ira ga ka ra a muria na nodra i vakasala na Vavalagi sa i ira na laki vesu mai me ra mai cakacaka e na nodra i teitei na Vavalagi , a ya na kai Solomoni kei na kai Niu Epiritisi. E voleka ni ko ira kece era a bula mai na misila.
E rau muria na misila na cokadra kei na viakana.
Na cokadra e a vu mai na yago vuca ka ra sega ni buluti rawa, qai sega tu na lawa ni tiko bulabula. O ira na i tubutubu e ra sa davo koto e na malumalumu levu ka sega ni cakava rawa e dua na ka.
Era dui mate na luvedra gone e na viakana, ni sa sega ni dua e vakani ira rawa.
Ni ra sa malumalumu vakatotolo tiko mai ko ira na tauvimate, ka sa boi levu dina na yagodra, e ra sa mani biu tu ga yani ka ra sa dui mate talega e na viakana.
Ni sa via ruru na cagi ca ni mate, sa qai tekivu yacoyaco yani ki Levuka na i tukutuku ni leqa mai na Veiyasana.
E kaya mai ko Rev. Waterhouse mai Navuloa:
O ira na lewenivanua era sa dui domobula tu ...... era sa ravuti e na mate na veivuvale ka ra sa biu tu ga ka sega ni vukei rawa.
Au a tekiduru sobu e na sala soso meu masulaki ira, niu sa sega ni curu rawa ki vale e na kena sa rui kaukauwa dina na i boi ni mate dewa ka voleka sara ni vakabalei au sobu ki na qele....au rogoca ni ko Viwa e sa lala vakaveimama.
E dua na koro mai Ovalau ka ra lewe 180 na lewena e sega ni dua na vale e galala mai na mate, ka ni takali kina se kolaiciba tu kina e dua na lewena ..... sa lala na sala kece e loma ni koro ..... sega ni kune e dua na tamata me lako voli.
Mai Lomaloma sa bibi dina na mate vei Maafu ka sa sega tale ni nuitaka ko koya ni na bula, ia e a qaravi ga vakavinaka ka mani bula cake tale mai.
Ia, era a sega ni kalougata vakaoqori e dua na wiliwili levu ni kai Toga e na yanuyau koya.
Mai Levuka, sa bale kina ko Tui Levuka .... na yagodra na mate e a qai viritaki ga yani ki na i bulubulu levu vakoro.
Ia ni sa sega ni rawa ni caka na veibulu vaka oqori, era sa bulu ga na tamata yadua me vica walega na idi na titobu ni kena qara.
Sa bale talega na Tui Nadroga, vaka kina ko ira na veituraga i liuliu vakavanua e na veikoro mai na yasayasa ko ya.
E na qai tomani tale yani.