Sa koto oqo e ra na i takitaki ka tarava ka vakamacalataki tiko kina na noqu i tutu vakavanua na Vunivalu mai na i Tokatoka o Nakawaga, Mataqali Nakawaga e na Yavusa o Vemala e na koro o Naocobau mai na Tikina Makawa o Nakorotubu, e na Tikina levu o Nakorotubu e na loma ni yasana vakaturaga o Ra.
E vu ni noqu kawa se noqu vu o Leka (Lekaninabuya se o Ratu Tamadulele) yavu o Nakawaga, noqu yavutu: Vunikoro; noqu vu ni yavu: Uluda; noqu ika : vanua na duna leka se duna bale; waitui: Draunivau, Saqa leka, Qio vula; noqu manumanu: Gaco se Kalavo ni Viti; Kau: Na Vaudra se Vau dina, se Doa; Kequ magiti: Nuqa se Volaca; Kakana dina: Viwa (uvi) se Lewa se Tukutuku ni Koya. Ni sa wilika sara yani.
Au na kaciva lesu tale na voqa ni vosa nei Turaga Mataqali Doketa Asesela Ravuvu ka a rogo e nai 17-18 ni Epereli, 1991, ena loma ni Bose ni Turaga ka vakayacori ena loma ni keba ni mataivalu mai Delainabua.
Na Gone Turaga na i Liuliu ni Bose, na Gone Turaga Bale na Peresitedi ni noda vanua, Gone Turaga Bale na Paraiminisita, kemuni saka na Turaga bale kei na marama bale e na noda vanua vakaturaga ko Viti Au doka vakalevu sara na noqu kacivi mai meu mai vakamacala vakalailai e na vosa oqo na Dewmocracy, e kaya.
Na vosa oqo sa vakayagataki vakalevu tiko e na veileti ena buturara ni bula vakapolitiki ka duidui vakalevu sara na kena i balebale vei ira e so. Na i balebale ga e dodonu vei ira e so sa i koya na i balebale ka ra kila tiko o ira ni na yaga vakalevu e na nodra sasaga. Ia, veitalia sara mada ga na nodra qaqarauni, se na nodra tovolea me ra vakamacalataka na vosa oqo ena duidui tikoga na i balebale ni Democracy ka na sega sara ni kauta mai na duavata.
Ia, e vuqa vei ira na veivakasama kece qo ni demonokarasi [demonocracy] oqo era rawa ni kovuti e na vakasama raraba ka vaka koto oqo:
E dua na i tikotiko se lewenivanua, ka ra tu galala ka sega ni vakaduiduitaki, ka ra tautauvata kece na lewena, ka sega ni dua e vakuwai e na kena liutaki na matanitu, ka ra vakamuria se duavata ena veilewa e so, era sa vakadonuya na lewe levu, ka ra digitaki e na dua na veidigidigi caka vakadodonu ka sega kina na veilawakitaki se liumuri. Sa na qai levu cake sara na veiba kei na veisaqasaqa me baleta na vosa oqo, kevaka me dikevi sara vakamatailalai.
Me vaka oqo:
l Na veika cava soti e dodonu me ra tautauvata kina e dua na lewe ni tikotiko;
l Me ra vagalalataki mai na cava;
l Me ra vakayacora na cava;
l Na i tavi cava me ra vakacolati kina ena cicivaki ni matanitu se i tikotiko;
l E vakacava, e vakaiyalayala na veika era rawa ni vakatulewa kina na lewe levu, ia kevaka sa vakakina, na cava beka;
l Na veiyavu e rawa ni tukuni kina ni sa dodonu vinaka ka sega ni bati ni siwa tiko na veidigidigi se na digidigi;
E rawa ni na qai kilai vinaka saka na vanua e vu mai kina na vosa oqo na Demonakarasi, kevaka me raici vata kei na i vakarau ni veiliutaki tale e so, se na veiliutaki mai vei ira e so, me baleti ira tale e so.
Me vaka beka na arisitokarasi [ aristocracy ] se na nodra liutaki na tawavanua mai vei ira na Turaga. E dua tale na polutokarasi [plutocracy ] - sa i koya na nodra lewai se liutaki na dravudravua mai vei ira na vutuniyau; oti ya sa qai toka yani na ciokarasi [ theocracy ]- na nodra liutaki na lewenivanua se na cicivaki ni matanitu mai vei ira na vakailesilesi vakamatanitu.
Ia, ni ra raici vata na veilakolako ni vakatulewa kece oqori, e laurai ni demonokarasi sa i koya na matanitu era tu vinaka ka kalougata.
E na laurai e ke ni tekitekivu ni vosa na democracy -sa i koya na demo se demos e kau mai na vosa vaka-Kirisi ka kena i balebale, o ira na lewenivanua se tawavanua. Ia, na i kuri ni vosa oqo CRACY e vakaraitaka tiko e dua na i tikotiko ka ra wase rua tu ka liutaki ira na Turaga [ Great Council of Political Chief ] se vutuniyau, se o ira na cakacaka saumi ka ra sega ni taukena se lewa na i yaragi ni buli yaya se bisinisi- ka kilai levu e na yaca -na leiba [ labour ] - me ra vakatulewa ka lewai ira na i taukei ni yaragi na i yaragi ni cakacaka se na bisinisi tale e so, se o ira na vutuniyau ka ra kilai e na veivosa oqo me vaka eda sa kila tiko, e da sa dau rogoca vakawasoma.
Na i to vakapolitiki me ra vaka beka na konasevative [conservative ], na ripapulikani [republican ]ka so tale na yaca; sa i ira oqo na i taukei ni yau se bisinisi ka vakacakacakataki kina o ira na tamata cakacaka se [ labour]. E vakaraitaka oqo na vosa na demonokarasi e sa kena i balebale, ni o ira na tawavanua se tamata cakacaka e rawa ni ra sega ni vakaitavi e na veiliutaki se me ra marautaka se taukena na veika tale e so ka dau nodra ga na vakaitutu lelevu, se o ira na veta e cake. E ke, e raurai kina ni demonokarasi e rau sega ni duidui sara kei na veiliutaki ka vu ga mai vua e dua na tamata ka vakatokai tiko na veiliutaki vakadikiteita. .
Ni se bera na veidigidigi me na liu taumada na veivakadodonutaki ena loma ni Matanitu i Taukei [Indigenous Fijian Affair], e kovuti rau na Vale Tabacakacaka ni Qele Maroroi kei na Vale ni Volavola ni Veitarogivanua.
Ke sega ni vakayacori taumada na veivakadodonutaki ena sega sara ni dua na kena yaga na veidigidigi vua e dua nai taukei dina ni vanua dravudravua., ni se bera ni vakarau na vanua me solia na nona veitokoni ki na dua na veiliutaki raraba se duidui matatamata ena gauna oqo.
Me yacova sara ni sa mai vakacavari vakavinaka na nona cakacaka taumada na noda mataivalu ni veivakadodonutaki, oqori nai tavi me na vakadodonutaki o Jeruisalemi na noda matavuvale,TOKATOKA, MATAQALI,YAVUSA, KORO, TIKINA,YASANA, MATANITU VANUA se na YAVUSA VANUA. Ena Vosa Bula ni Kalou Dauveibuli e na nona veivakararamataki o Vuku Yalomatua, ena dina, dodonu kei na savasava.
Ia,me na vakayacori na veivakadodonutaki oqori e na loma ni Vale ni Volavola ni Sucu kei na Mate, Veitarogivanua, kei na Vale Tabacakacaka ni Qele Maroroi, me na dua tale na Veitarogivanua me na yavutaki ena dina, dodonu kei na savasava.
Ni na soli vakadinadina kina nai Vola Vanua me vaka sa vakadeitaka na noda Lawata ni gauna ena tabana e 17 kei na 18;
Sa tukuna oti tu noda gauna
Noda Vitia me na bolai ruaMua-i-ra ni noda vanua me vakaruruga
Tiko voli mai kina o Naulumatua.
Yalayala kina noda Kalou bula.
Sa kacikaci makawa na gauna
Cabe na siga ena mua-i-ra ni vanua.
Cakacakataki ena 81
Vakacicivi ena 82
Veitarogi Vanua ena qai dua.
Me na vakamacalataki mada na i kau se i takele ni serekali se Lawata ni gauna oqo meda rawa ni toso vata tiko kei gauna, me matata kina vei keda nai tuvatuva nei vuku yalomatua kei na nona cakacaka ni veivakadodonutaki. Ia niu se bera ga ni vakamacalataka na Lawata ni gauna, au na via sereka e vica na ka bibi ka ra ologi tu ena serekali oqori, ka kovuti rau ruarua na Matanitu Levu kei na Bose Levu Vakaturaga e nai tuvatuva vuni nei vuku vulagi. (foreign concept and policy).
E na nona vuaviritaka na Matanitu Levu vulagi ( demonakarasi) o Ligamamada Rabuka]e na 1987 e a qai solia lesu tale na Vanua kina Bose Levu Vakaturaga, ia na Bose Levu Vakaturaga e a qai solia lesu tale na Vanua ki vei Mara ia, o Mara ga na demonokarasi.
E via duidui vakalailai o Ilikimi Naitini e na 2000 niu a curuma yani na Palimedi meu lai raici iratou na lewe ni Matanitu Vanua, kau a vakarota kina me kua ni ciqomi na nodra vakatutu na turaga era bose tiko mai Delainabua.
E a qai yaco vaka kina ni a sega ni ciqomi na nodratou vakatutu na Gone Maramalailai mai Burebasaga o Teimumu Kepa kei ira na nona i lawalawa.
Na taro au via taroga e ke se na veiyavu cava e rawa ni tukuni kina ni sa dodonu vinaka ka sega ni bati ni siwa tiko na veidigidigi ni democracy.
E rawa ni na qai kilai vinaka sara na vanua e vu mai kina na vosa oqo na dimonokarasi me vakatekivu mai na matanitu nei Mara,Qarase,ka yacova mai nikua.
Oqori ga na kena vakadeitaki me vakasukai lesu kece tale na lewa ni qele kei nai qoliqoli mai dela ni qele ki boto ni vuravura vua na kena i taukei dina, me vaka ga na lewa ka tu vei ira na tamada taumada ni se bera mai ko vuku vulagi.
Na kaukauwa ni kena vakasukai lesu tale na lewa ni qele kei nai qoliqoli ki na kawa i taukei ( indigenous Fijian landowner) sa nona duadua ga na noda Mataivalu kei na noqu gone mai Naisogolaca o Epeli Nailatikau kei na nona Paraiminisita na gone o Voreqe Bainimarama.Ena gauna oqo, me vaka ga na kaukauwa ka a taura duadua mai o Kubuna vua na noqu gone o Cakobau seo o Tabakaucoro, ni se bera ni qai soli Viti yani vei Kuini Vikotoria e nai ka tini ni Okotova 1874 mai Levuka.
Au na veivakadeitaki tale yani ni vu ni noda tawase mai Uluda e Nakauvadra ni rau a voroka na i vunau e tini o rau na Ciri se drua tabua se drua i valu se Vunivalu se koi rau na Sau o Cirinakaumoli kei Nakausabaria.