SA koto oqo e dua na i tukutuku ni kena raici lesu na i lakolako makawa e na vuku ni talanoa e a lasika cake e na yabaki sa oti mai na nodra tawa vanua na vuda kei na veika veivakurabuitaki e mana ka ra sau kina e vuqa vei ira.
Ia, e vakananumi keda tale kina e na macawa oqo o Karalaini Macedru, e dua na marama ni Ra ka sa vuqa na nona veiyabaki ka vakaitikotiko e na gauna oqo mai Serene, Ositerelia.
Ni wilika sara yani.
E na vuku ni talanoa kei Navosavakadua se o Mosese Dukumoi mai na koro vakaturaga o Drauniivi e na Tikina o Vatukaloko e gadreva me tomana ga e dua na kena i kuri e na vuku ni nona a vavi bula e dua na turaga, ia, a qai bula ga. Qo e donumaka tiko na mua ni ka 1800 ni senitiuri. E vaka koto oqo ne na veika e a cauraka.
E dua na soqo e a vakayacori e delaniyavu mai Drauniivi, a yaco kina e dua na vavavi ka qai vavi kina e dua na tamata e na loma ni lovo oqo.
Kemuni!....na ka dina taucoko oqo, e kaya e na veivakadeitaki o Macedru.
Tomana na nona i talanoa ka kaya ni a vavi vata na magiti, na vuaka kei na tagane mai Drauniivi oqo.
Ni sa kena gauna me buta na lovo sa cegai sara na i tutuvi ni lovo, ia, era qai rideu ni sa tucake yani na tagane ko ya ka sa vulavula taucoko na yagona. Ia, e na gauna a bulu kina e a loaloa na kuli ni yagona. Na ka e vakadomobula kina ni sa veilakoyaki tu e loma ni koro e Drauniivi, Ra.
Na tagane oqori a mani yaco e muri me sega ni vakawati me yacova na nona mate.
E na vuku ni cava?
O cei na yalewa me doudou rawa me vakawatitaki koya. Ia, me vaka ni sa kama vakabuka nai talanoa oqo me baleta na vavi ni tamata sa yaco sara yani na liga ni lawa. Na gauna ko ya e gauna tiko ni bula vakoloni ka ra veiliutaki tiko na yago vulavula kei ira na Turaga ni noda vanua.
E na gauna sa yaco yani kina na liga ni lawa e delaniyavu, sa laki vesu sara mai o la ka vavi ka laki tiko e na valeniveivesu e Korovou mai Suva.
E na nona sa vakarurugi tiko kina mai Korovou e na ruku ni liga ni lawa, e dua na ka veivakurabuitaki e qai dau yaco kina. Dau so na bogi e dau yali mai kina ka dau gunu yaqona sara tiko mai Drauniivi.
So na bogi era qai dau kidacala na tiko e Korovou ni sa davo no e dua na vuaka vavi kei na dalo vavi e na vanua era tiko kina ka ra dau wasea e na kana ka ra mamau, e talanoataka o Macedru.
Ia, e na dua na bogi e a yadra tiko kina e dua na nona tauvu ka turaga ni Solomoni ka vakaitikotiko e Caubati me vaka era vakoro tiko kina. E na dua na nona wavoki e raica sara ni sa lala no na nona i davodavo ka tarogi ira sara na bure vata se gole ki vei o koya na i taukei ni davodavo.
Era qai kaya kecega nira sega ni kila. Sa qai mai wawa tiko me yacova ni lesu yani ni sa bogi levu.
Taro sara yani na turaga nona tauvu oqo ni Solomoni se a tiko mai vei. A tukutuku sara yani vakadodonu o koya ni lesu yani e nakoro. Sega ni bera o nona tauvu ni sa qiri sara vei nona boso. A yaco sara yani ka taroga sara o boso, ia, a mani vosa talega vakadodonu ka kaya ni a lesu yani e nakoro. Sa qai vosa na boso me baleta na lawa e vauci koya e na vanua e tiko kina.
Sa qai vui o boso vei koya na yadra ka kaya k ivua me vaka ni a qiritaki yani, me sa totogitaki ka kanakuita vakaruasagavulu. Sa qai vesu na ligana ruarua kei na yavana, ka sa qai veimoku o nona tauvu na kai Solomoni.
Tukuni ni kaukauwa ni moku e soli vua ni dave mai na dra e dakuna ka davo sara e ra e na levu ni dra ka oti sara ga vua. Sa mai duri tu yani o koya e solia vua na kuita.
Sega ni dede, a qai kidacala o koya na e tucake tu se o koya e veimoku ni sa vosa cake yani ki vua o koya ka davo no.
A qai kaya ki vua e veimokuka vaka: Sa raica na dra e dave oqo e dakuqu, e na dave vaka talega kina na dra mai na nomu yanuyanu mai Solomoni.
E sega ni bera na vosa ni yalayala oya ni sa vakavotukana. Era qai kidacala mai Solomoni ni rau sa vude ki cake e rua na waqa nunu ni Javani mai na koro turaga mai Honiara ka lako vata kei na cacabolobolo ni dakai.
Tukuni e na kena i tukutuku ni sa vakadomobula na dave ni dra e na loma ni koro levu oqori, ia, oqori na vosa ni yalayala mai Korovou.
Sega ni dede sa wavoki na Turaga na Roko Tui Bau na i Talai ni Kovana ki na veiyasana e 14 vei ira na curu e na sotia, a ya mera ya 30 na sotia e na veiyasana me ra gole ki na Yatu Solomoni e na nodra valuti na meca.
Rau veikau sara ga na masi ni vanua vakaturaga mai na yanuyanu vakaturaga mai Bau, o rau na turaga veitavaleni o Ratu Jioji Cakobau, na Vunivalu kei na Turaga tavaledra o Ratu Etuate Tuivanuavou Cakobau. Era sa liu sara o ira na qarila era butu rara e na yanuyanu o Solomoni. Dau vulici ena qaqa ni sere ni taralala na qarila ni Viti na laione nomudou lako i Solomone.
E vakairogorogo na i katolu ni Mataivalu e na veika e vakayacora o Kovula Sefanaia Sukanaivalu mai na yanuyanu vakaturaga o Yacata e na yasana vakaturaga o Cakaudrove e na nona solia na nona bula e na vukudratou na lewe ni nona i lawalawa. A soli ki vua na koroi cecere ni veimatanitu cokovata vaka Peritania se British Empire, na Victoria Cross.
Ia, e mai vakacavara na nona i o Macedru ka kaya nira kalougata vakalevu nira bula balavu. A tinia e na dua na qaqa ni sere ka vaka ne:
O ira na yago vulavula era tuikituki, era vakasaqaqara, era kerekere
Noda qase era bale, era bulu no e ke
Na luveda era yali era tiko kina ne
Sa qai dredre me da beca na vanua ga ko ya
Sa solia mai vei keda ko Jiova na Kalou
Me tubu mai o Viti me totoka dina tu (chrs)