Qele kei na lawa

Update: 11:13AM ENA macawa qo ena kuri tiko yani na ivakamacala ni kena taukeni na qele e Viti. E dau levu tu na noda lomatarotaro me baleta na keda qele, ia ena itakitaki ni macawa qo me na veivuke mada na i vakamacala oqo ni Tabacakacaka iTaukei kei na Matabose ni Qele Maroroi ni iTaukei ena kena saumi e tolu na taro eda dau vakataroga tu vakawasoma.

Na imatai ni taro, a taukeni tu beka vakacava na keda qele ni bera na nodra yaco mai na vavalagi? E dodonu meda kilakila tiko kina, ni a sega ni volai vakaivola na kena taukeni na qele ena gauna e liu. 

E vakatau tu ga ena noda bula vakaveiwekani. E vakataulewa ga vakalevu o koya e veiliutaki, me vaka na Turaga iTaukei/Tui se Turaga ni Yavusa. 

Era dau vakayagataki qele vakayavusa, vakamataqali se vakavuvale (tokatoka), ena dela ni veirokorokovi kei na veidokai era veisolitaka na kena vakayagataki na kedra qele. 

E semati na qele ki na veiwekani, na vanua kei na nodra kalouvu. Na luvedra na iLiuliu ni Yavusa era tauyavutaka na Mataqali, na luvedra na iLiuliu ni Mataqali era qai tauyavutaka na Tokatoka. 

Na qele e taukeni vakayavusa ka qai wasewasei ena veimataqali se tokatoka me veiganiti kei na nodra itavi ina loma ni yavusa. E vaka tiko oqori na nodra bula na noda qase me yacova na nodra yacova mai na vavalagi

Na ikarua ni taro, e qaravi vakacava na cakacaka ni kena vakalawataki na qele volivakadua e Viti? 

Era tekivu yaco mai Viti na vavalagi ena yabaki 1822 ka ra sa mai vakaitikotiko sara ena noda vanua. E tubu cake tiko ga na kedra iwiliwili ena veiyabaki me yaco na 1870. Era kauta mai na Vavalagi e vica na ka vovou:

(i) Lotu Vakarisito (lutu kina nai wau ka lotu kina ko Viti)

(ii) Tekivu na veivoli (Voli na qele ena veika me vaka na dakai, yaqona ni vavalagi kei na so tale nai yau )

(iii) Matanitu Vakoloni – sa tauyavu ko Levuka ka ra sa voli qele ka vinakati me maroroi na kena taukeni na veivanua oqo.

Ena gauna e soli kina o Viti ki Peritania ena 1874 sa tekivu tale ga kina na matanitu vakoloni e Viti. 

E tiko na tikinilawa e vauca na soli i Viti ki Peretania ka vakatokai vakavalagi me Clause 4 Deed of Session, e virikotori kina na; 

(i) Wasei ni qele e Viti me –

– Qele voli Vakadua

– Qele ni Taukei 

– Qele ni Matanitu 

(ii) Lawa Vakoloni (Ordnance VI of 1875) – Vakatabui na kena volitaki na Qele e Viti 

(iii) Lands Claims Ordinance of 1876 – vakalawataki kina na kena vaqaqai na qele kece ka nanumi ni sa volitaki vei ira na vavalagi.

(iv) 1876 – 1882 Tauyavutaki na Land Claims Commission – me vaqaqa na qele kece ka sa volitaki ni bera ni soli o Viti ki Peritania.

Era solia mai na vavalagi na ivakadinadina ni veivoli kei na mape ni yalayala ni qele era volia. 

(v) Na Ordinance 21-1879 – Vakalawataki me Soli na ivola ni Taukei ni Qele ka vakatokai na Crown Grant. 

(vi) Ena 1879 – 1887 a kau cake ki na Executive Council na itukutuku ni Lands Claims Commission. 

A vakadonui e rauta ni 1582 na Crown Grants ka yacova tiko yani e 400,000 (va na drau na udolu na eka). Na Qele kece a soli na kena Crown Grant ena gauna oya era sa vakatokai tiko ena gauna oqo me Qele Volivakadua se Freehold Lands. 

Na itukutuku ni veivoli kei na kena vaqaqai na qele ena rawa ni oni na raica ena Valenivolavola ni iTukutuku Makawa se Fiji National Archives e Suva.

Na ikatolu ni taro, e yavutaki vakacava na wasewasei ni keda qele na itaukei, o cei a qarava ka qaravi vakacava? 

A tekivu vakalawataki na qele ni iTaukei ena Ordinance 21 ni 1880 (Native Land Tenure). 

Na Lawa (Ordiance) ni 1882 a tauyavu kina na Native Lands Commission ka lesi e dua na Commissioner me tekivuna na cakacaka ni kena vaqaqai na qele ni Taukei. 

Na Ordinance IV ni 1905 – a biu vata kece na lawa ni qele ni iTaukei ka sa kilai tiko ena gauna qo me iTaukei Lands Act 1905. Na lawa ni Qele ni iTaukei e solia na kaukauwa vua na Komisina ni Qele ni Taukei (Native Lands Commissioner ) me vidavida ka vakatakilakilataka na qele kece ni iTaukei e Viti. 

Na imatai ni Commissioner ni Qele e Viti oya ko Basil Thompson ka tekivu e Rewa ena 1890 ka qai gole yani ki Naitasiri, Tailevu kei Colo East. E taravi koya mai o David Wilkinson. 

A qaravi Ba kei Yasawa ena 1892. E qarava matailelevu tu ga o Wilkinson na qele ka sega ni wase sara vakalalai kina Yavusa, Mataqali se Tokatoka. 

Erau mai tomana na cakacaka levu oqo o Maxwell kei Boyd ka rau veivuke kina ko Ratu Savenaca Seniloli kei Ratu Vereniki Raiwalui. 

E rau tosoya na cakacaka kina yasana ko Colo West, Nadroga, Lau kei Ba ena 1911. 

Erau vakaivolataka tale ga na kena taukeni na qele ena ivola ka vakatokai na Register of Native Lands. 

Era a mai tomana na cakacaka na turaga na Talai o Ratu Sukuna me yacova ni mai vakacavari na cakacaka ena yabaki 1938. 

E dina ga ni sega ni mani qaravi vakaoti na Yasana Vakaturaga ko Lau. Oqo ni sa nanumi me tekivutaki na cakacaka ni kena vaqaqai na Qele Tabu se Native Reserves ka tekivu veiqaravi tale ga kina Matabose ni Qele Maroroi ni iTaukei.