O Momokoriqwa na tuwawa ni Ne e Nadi

E VAKADEITAKA o Ratu Marika Saukuru na i liuliu ni yavusa Ne, ni ra dau vakila na koro o Korobebe ni dau tawa na koro ena loma ni bogilevu ena nona dau rogo ena loma ni koro na vakalukalu ka ra kila ni sa baci wavoki tiko nai taukei ni koro na tuwawa ko Momokoriqwa.
E vakaraitaka o Saukuru ni tiko e levu na vakadinadina ena ulunivanua o Ne e vanua o Nadi ka vakadinadinataka tiko na tuwawa ko Momokoriqwa ena nona mai vakaitikotiko voli e kea ka ra basika kina na yavusa Ne kei na kena veiwekani vakadra ka ra sa robota tu na yasayasa vakara ena gauna qo.
Ena qai dolavi tale tiko yani eso tale na vakamatailalai ni veika me baleti Momokoriqwa na tuwawa ka kavetani mai ni waqa na Kaunitoni ni oti na kena talevi ka butuki na veitokaitua kei Nadi ka a mai bula voli kina kei Degei kei ira na i lawalawa ni Kaunitoni.
E toka talega oqo e ra na veika a cauraka o Paula Qereti na parofesa ni vuli vosa ena Univesiti ni Ceva ni Pasivika me baleta eso na ka e yaco ena vuku ni nodra i talanoa na qase kei ira na yago vulavula me baleta na tawa vanua ka bau vakasokomuni rawa.

Paula Qereti
Vakacava na muaira kei Aferika?
E dua na koro mai Togo na yacana o Mago, dua na matanitu levu na yacana o Mali, dua na koro ena ceva kei Timbuktu na yacana o Kabara. Se vakacava mai Esia?
E levu tale na yaca ni noda vanua e kune mai Esia, me vakataki Rewa mai Idia, se Nakama mai Japani, Nida dewa i Amerika, e dua na koro o Namaka e kune mai Alberta, Kenata… Sa rauta ie!
Na ka ga au via vakaraitaka, ni levu na yaca ni vanua ena veiyasai vuravura era rorogo vata kei na yaca ni vanua e Viti, ia e sega ni vakadinadinataki kina nida vu mai kina!
Ia eda vu dina mai vei?
Era duavata kece na kena dau – daunivosa, dau ni itovo, dau ni itukutuku makawa – ni lewe ni Pasifika kece e vu mai na Cevaira kei Esia.
Era le levu era dusi Taiwan, e so tale era cavuti Malea.
Nanuma tiko ni iwase levu vei ira na tawani Taiwan tiko nikua era sega ni kai Taiwan dina – era kai Jaina, era qai dewa i Taiwan ena loma ni vica na drau na yabaki se qai oti wale ga qo.
Era tu dina na itaukei kei Taiwan, na nodra vosa kei na itovo kece e vaka na itovo ni kai Filipaini se kai Malea – e veiwekani tale ga kei na noda itovo na lewe ni Pasifika.
Era sa lewe lailai nikua, rauta beka ga ni tolu na pasede ni lewe i Taiwan.
E dua mada na kena ivakaraitaki – o ira na kai Rukai mai Taiwan era cavuta na vosa qo: “tama, tina, lima nana”.
Ia na vosa kece qo e sega ni dua na kena duidui kei na noda vosa.
Na ibalebale ni ‘tama’ na tama ga, na ibalebale ni ‘tina’ na tina ga, na ibalebale ni lima na lima, na nana na nana.
E levu tale na vosa e tautauvata, se voleka ni tautauvata, kei na noda vosa.
E vakabauti nira a biuta na tukada na cevaira kei Esia rauta na lima na udolu na yabaki sa oti. Era dewa cake mai me yacova na yanuyanu levu o Niuperitania, ena vualiku kei Papua Niukini. Mai kea era sa cegu kina.
E vanua sautu, levu kina na kakana kei na kena icoi, qai kena ikuri na vatu uasivi ni matau – na vatu lalama gagata vinaka e vu mai na ulunivanua kama, sa sega ni macala na yacana dina vakaviti.
De qiwa beka?
Ena nodra mai tiko voli e Niuperitania era sa qai matai sara na bulia na veimataqali tulituli totoka vakaoti na kena kanukanu, sa vakatokai nikua me tulituli ‘Lapita’. Era vakatokai tale ga na noda itubutubu qo mera kai Lapita.
Era matai ena cakacaka kece ni kaiwai – na soko, qoli, siwa, vakasavuba.
Ia era bau buta vinaka tale ga ena cakacaka tale eso, me vaka na tara vale duru babalavu kei na tei uvi kei na dalo.
Sa oti tale e dua na udolu vakacaca na yabaki era sa qai toso cake tale mai, mera tawana na Yatu Solomoni, Vanuatu, kei Niukaletonia.
E dua na kedra iwase era sa qai soko cake tale mai mera mai tawana na vanua qo.
Ia, se bera ni toso na noda italanoa, au via lesu tale mada i Lodoni.
Qo o Lodoni Tailevu, sega ni o koya na ka levu mai Peritania. Au a bau qasenivuli kina ena dua na gauna makawa sara.
A noqu itokani tiko kina na noqu tauvu dredre, o Qasenivuli Waisea Davuiqalita.
Na turaga tau qo a matai sara na vuli meke, qai vakavulica vei ira na gone e dua na meke vaka Maori mai Niusiladi, na yacana na ‘Aroha mai’, kena ibalebale ‘loloma mai’.
Au vakabauta ni meke kilai levu toka.
E dua na qaqa ni meke qo na ‘Ka whiti te ra’.
Era dau vukica na gonevuli mai Lodoni me “Kai Viti tera”, ia e sega ni kena ibalebale dina qori. Levu ga nodra viavia tera.
Ena vosa vaka Maori, na “Ka whiti te ra” (na “wh” e cavuti me vaka na “f”) e kena ibalebale qo: “E cabe na siga”.
Na vosa na “ra” e veiwekani kei na vosa vaka Nadroga na “dra”, kena ibalebale me cila na siga – e dra ho na higa.
Ia na vosa na “whiti” e sega ni dua na noda vosa erau veiwekani, e kena ibalebale ga na “cabe ni siga”.
E vakayagataki tale ga na vosa qo mai Tahiti kei Tikopia, kei na levu tale na vanua ena Pasifika, kena ibalebale tu ga na “cabe ni siga”.
O ira gona na noda itubutubu na kai Lapita ena nodra soko cake tiko mai – se ra vakarewa mai na Yatu Solomoni se Vanuatu se mai vei sara e sega tiko ni macala – ena tolu na udolu na yabaki sa oti, era sa mua tiko ina icabecabe ni siga.
Se, ena kena ivosavosataki vei ira ena gauna ya, era sa mua tiko i na viti.
Na ‘viti’ gona, na kena ibalebale vei ira na kai Lapita, na icabecabe ni siga.
Sa yali vei keda na vosa qo nikua, ia se maroroi tiko vei ira na wekada mai Toga, Samoa, Niusiladi kei na levu tale.
O cei beka na imatai ni yanuyanu era sotava na tawavanua? Me vaka nira se vakarewa mai na Yatu Solomoni se mai Vanuatu, sa macala nira na sotava e liu na yanuyanu yawa duadua ina idromudromu ni siga, ya o Viwa, ena daku i Waya.
Ia e yanuyanu rewaira o Viwa – kevaka mada ga era a raica na tawavanua, ke ra kila ena kena irairai ni maca kina na wai, se kunekunedredre mada ga.
Au vakabauta gona ni imatai ni yanuyanu mera cabeta na tawavanua, na yanuyanu o Naviti mai na Yatu Yasawa, me vaka ni yanuyanu levu qai vanua sautu. Kena ivakadinadina ga, na yaca ni yanuyanu: era a vakatoka me o Naviti, me kena ibalebale na ‘yanuyanu ena icabecabe ni siga’.
Sa dede ga vakalailai, eratou sa kila ni rua tale na yanuyanu lelevu erau veivolekati kei Naviti.
E dua e koto ga ena ceva, ia e Yasawa taucoko, na yanuyanu duadua qo e sega ni dau maca kina na wai.
Era mani vakatoka me yacana na ‘vanua ni wai’. Ia ena itovo ni nodra vosa na kai Lapita, na ‘vanua ni’ dua na ka e dau vakatakilakilataki ena ikuri ni vosa na ‘a’ – dua wale ga na matanivola se rorogo lailai!
Era sa mani vakuria na vosa na ‘wai’ ena ikuri na ‘a’, a qai buli kina na yaca ni vanua o ‘Wai-a’, koya sa yacana tiko nikua o Waya. Kena ibalebale ga, na vanua ni wai.
E levu sara na yaca ni vanua, e noda vanua kei na vanua tale eso ena Pasifika, e vakayacani ena itovo makawa qo, me vakuri ena ‘a’ me tukuna e dua na ka e kune vakalevu kina, se kilai tani kina.
E vica tale na kena ivakaraitaki qo: o Kanacea e kena ibalebale makawa na ‘vanua ni kanace’, o Vawa (mai Yasawa) na ‘vanua ni vau’, o Vutuna na ‘vanua ni vutu’, o Jioma na ‘vanua ni jio’ (na dio ena vosa va Kadavu).
E levu tale, me vaka au na qai vakaraitaka vakamalua ena noqu cau qo.
Na ikarua ni yanuyanu levu e ka levu sara, ena tokalau kei Naviti kei Waya.
Ia, me vaka ni yanuyanu levu sara, qai koto ena icabecabe ni siga ena nodra rai na tawavanua, era sa mani vakatoka me yacana o ‘Navitilevu’ – na yanuyanu levu ena icabecabe ni siga.
Qori sara ga na noda yanuyanu levu o Navitilevu, se o Vitilevu.
Me vaka au sa vakaraitaka ena vica na macawa sa oti, era sa qai gole e dua na iwase ni lewe i Viti ena tolu na udolu na yabaki sa oti mera lai tawani Samoa, sa qai tawa tale kina o Toga (kena ibalebale ‘vanua mai na ceva’, ena nodra rai na kai Samoa) kei Tokelau (‘vanua mai na tokalau’).
Ni sa sivi tale beka e dua na udolu na yabaki, era sa baci vakarewa tale mai Samoa e dua na kena iwase mera baci mua tiko ina icabecabe ni siga, era qai cabe bula mai na yanuyanu sa yacana tiko nikua o Tahiti.
Ia ena rua na udolu na yabaki sa oti, se sega ni yacana kina o Tahiti – era vakatoka me o ‘Tafiti’. Na yaca qo e sema kina na ‘ta’ – qo na ‘mata ni matanauni’, vaka na ‘na’ ena vosa vakaviti, se na ‘the’ ena vosa vakavalagi – vata kei na ‘fiti’ – kena ibalebale ga, na ‘icabecabe ni siga’, tautauvata kei na Viti vei keda.
Sa macala gona kina ni o Viti kei Tahiti, rau yaca vata ga, kedrau ibalebale ruarua na ‘vanua mai na icabecabe ni siga’.
Kena duidui ga, ni o Viti e vakayacani ena nodra rai na kai Solomoni se Vanuatu, o Tahiti e vakayacani ena nodra rai na kai Samoa.