Na veiliutaki sa oti

OQO na nona cau ena veimacawa na lewe ni Palimedi o Viliame Gavoka ka dau veivakauqeti vei keda ena veimacawa ena buturara ni bisinisi kei na kena vakayagataki na noda i yau bula.
Ena macawa oqo e veivakananumi tiko ena nodra i walewale ni veiliutaki ena gauna va- Koloni me yacova tiko mai e daidai.

Ni wiliwili sara yani.
Au gadreva meda veisolivakasama ena tikina bibi oqo, ni vaka era sa rui vakadiloi sara tiko vakalevu o ira na noda era veiliutaki ena veigauna sa oti yani.
Au raica ni veivakaleqai sara tiko ena gauna oqo na veivakadiloi, ka rawati ira sara tiko na i tabagone.
O ira oqo e tiko na nodra yabaki ni bula ena maliwa ni tini ka walu (18) kei na vasagavulu (40).
E vakabauti nira lewe levu sara tiko o ira ena i taba ni bula oqo me vakatautauvatani kei keda na kena vo.
Era nanuma e lewe vuqa na dau ni polotiki ni o ira sara ga na i taba oqo era na vakaduria ena nodra digidigi na matanitu e dodonu vei ira, ka vakadavora o koya era sega ni taleitaka.
Ena noda veiwasei tiko me baleta na noda vakaiyautaki na kawa iTaukei, e dodonu kina meda vakavulici ira na noda vakaoqo me vukea na nodra vakatulewa se e matanitu cava mera tokona.
Ena vakatau vei ira na vakatulewa ni oya nodra galala kei na nodra dodonu.
Ia, e noda i tavi o keda eda sa matua meda vakananumi ira ena usutu ni nodra i tuvatuva o ira era sa liu, ka semata vata ki na noda vakanuinui ena veimataka era se bera mai.
Meda raica lesu na i tekitekivu ni noda bula vakamatanitu ena kena a soli o Viti ki Peritania.
Eda rawa ni kaya nida kalougata nira a veiliutaki e Viti e vica na kovana era kidava rawa ni dodonu meda taqomaki na iTaukei kei Viti.
Era cakacaka talega ena keda maliwa na Lotu, o koya e yaco mai ena noda vanua ena yabaki 1835, ka vakayacora na veivakarautaki, vakabibi na rarama kei na yalomatua ni veiliutaki kivei ira na noda turaga ni se bera ni soli ko Viti ki Peritania ena yabaki 1874.
Ena veikoloni vakaPeritania, era a sega ni taqomaki vinaka na iTaukei kei Ositerelia, na iTaukei kei Niu Siladi, na iTaukei kei Canada vata kei na vuqa tale.
Ia, e Viti e duatani taudua ka ni dei vinaka tu e ligada na iyau bula ni noda vanua.
E tukuni ni tutu yadudua na kawa iTaukei e vuravura e vakaoqo.
Eda rawa ni kaya ni sa dei vinaka tu na noda ituvatuva vaka kawa tamata, vakabibi na rarama vakayalo nira se bera ni yaco mai na wekada na Idia.
Eda ciqomi ira ka rawa sara kina mera mai wiliki mera lewe i Viti.
Era kawa ni tamata gugumatua ka vukea sara vakalevu na veivakatorocaketaki ena noda vanua.
E dina ena so na gauna e dau yaco ena keda maliwa na duidui, ia, eda bula vata ka kila ni yaga sara vakalevu me vinaka na veiwekani.
Au a dua vei ira na veitomani ena i golegole vaka-Matanitu nei Prime Minister Qarase ki Idia ena yabaki 2005, ka’u a qoroqoro ena nodra veiqaravi vei keimami ena matanitu o Idia.
E dua sara ga na waqavuka ni Indian Airlines, na kena na Boeing 737, e kauti keimami wavokiti Idia.
Ena veitikina kece keimami qaravi kina, au raica na nodra dokai keda na lewe i Viti o ira e Idia.
Au qai rogoca kina vakadua na ‘kala pani’, kena i balebale na wasawasa loaloa ka vakarerevaki; era bolea na nodra mera sokota mera yaco mai e Viti, ka ra mai yaco mera lewe ni vanua vata kei keda.
Ni noda kece tu na iyau bula kei Viti, eda sega ni burogotaka kivei ira na wekada na Idia, ka ra liutaka oqo o ira na noda turaga me vakataki Ratu Sir Lala Sukuna.
E tuvatuvakataki na veika baleta na qele mera vakayagataka.
Eda solia vakarawarawa na veiyaubula eso me taraicake kina na veitabana ni veiqaravi ka bula kina o Viti.
Oqo me vaka na vanua e sucu kina na livaliva me vakataki Monasavu, Nadarivatu kei na so tale; na vanua e sucu mai kina na wai ni gunu me vakataki Vaturu.
Era kudruvaka era lewe vuqa na ituvaki ni veivakatorocaketaki e Viti, ia, e rawa oqori ena yalo savu ni kawa iTaukei, kei na veiwekani kei ira na kawa tamata gugumatua me vakataki ira na Idia era sa lewe ni noda vanua.
E daidai era vakadiloi na veiliutaki era sa liu vakabibi o ira na turaga, ka ra guilecava tiko o ira na veivakadiloi ni nodra veiliutaki e yavutaki mai ena yalo savu, ena veivakaturagataki, na veivakaliuci eda kilai tani kina na kawa iTaukei.
E loma ni Palimedi au dau sabaya na veivakadiloi baleti Monasavu, o koya e liutaka o Ratu Sir Penaia Ganilau, ka’u kaya ni kevaka e turaga ni dua tale e vanua tani, ke’a liu taudua na ‘hydro’ e Taveuni.
E Viti era liu na wekada raraba, e dina nida rawa ni kaya me liu taudua o ira na wekada e Naitasiri, me vaka ni sucu mai kina na livaliva.
Oya na nodra veiliutaki o ira na noda turaga bale, ka vakataki keda ga, eda sega ni kana cuvacuva.
Ena nodra solia vakarawarawa o ira na noda turaga bale na veika me bula kina o Viti, era qarauna talega meda taqomaki na kawa iTaukei.
Oqo ena kena soli na sikolasivi ni Fijian Affairs, ka vukea sara vakalevu mera vakoroi e lewe vuqa na noda gone.
E tuvatuvakataki me vakaliuci na kawa itaukei ena ‘affirmative actions’ me vukei keda ena buliyau ena bisinisi.
E vakavotukana sara oqo ena Fijian Holdings kei na Yasana Holdings, wili kina na veikabani ni yasana.
Era rawata vei keda na ‘schemes’ lelevu me vaka na Fiji Pine kei na Mahogany.
Era sasagataka me suka lesu mai na iqoliqoli me vaka e a yalataka o Ranadi Vikatoria, ka mai leqa ena vuaviri ni 2006.
Kivei keitou e Palimedi, keitou kaya tiko vakawasoma me veiraurau na veika era solia na noda era sa liu kei na veika vakailavo e rawati tiko e daidai. Oqo me vakabibitaki kivei ira na itaba gone, ka kua so na veidusi.
Me veiganiti na veiwasei e daidai ena veika era sa rawata vei keda o ira era sa liu.

Na i tukutuku e tabaki oqo e nona nanuma ga vakataki koya na daunivolavola.
E sega ni duavata kei na rai oqo na tabana ni niusiveva oqo na Nai Lalakai.

More Stories