Na talei ni veibuli

SA sucu e dua na gone vou ena dua na koro vaka-Viti. Sa qarava nona itavi na yalewa vuku (midwife) ena kena vakasiroi mai vakamalua na gone mai kete itinana ki vuravura.
Sa rogo na domo ni tagi ni gone ni sa tadu bula mai ki vuravura ka sa kacivaki yani ni sa tagane se yalewa.
Sa vakuru na vucu vanua ena kena marautaki na tadu mai ni gone vou. E tubu na kaila ni sa kacivaki mai ni tagane, sa dua tale na liga qaqa ni ivalu ena loma ni Yavusa. Ia ni yalewa, sa kailavaki talega, ni na kauta mai na iyau levu ki na Yavusa.’
Sa tekivu sara talega e keya nona ituvaki ni bula se ‘sexuality’ e dua na tagane se yalewa, ia nona kilai me tagane se yalewa sa na muria tiko ga na ituvatuva ni Kalou ka na kilai oqori ena duidui ka koto vakalevu ena dui yagodrau.
Ena imati ni 2 na yabaki, e sega soti ni vakila na gone na duidui ka ni tautauvata koto ga na isulu ‘diaper,’ vinivo se tarausese e tokari tiko. Ia ni la’ki yabaki 3-4 na gone, sa rawa niditaka vakaikoya na gone nai sulu e tokara kei na itokani me rau ilawalawa vata.
Ni lai yabaki 7 na gone , sa vakila na duidui, ka vakauasivi ni sa curuma na veisau ni ituvaki ni yagona.
Ni qai lai yabaki 10 se sivia, sa vakila na gone na levu ni veisau sa tara na yagona, salavata na veisau ni ivakarau ni vakasama ka sa taiki sara talega nai vakarau ni nona veimaliwai me voleka cake vei ira nona ilawalawa ka levu nona itovo sa vakatautaki ki na idre vakailawalawa.
Na solevutaki ni nona tiko e bure e dua na gonetagane kei na solevutaki ni imatai ni tauvimate vakavula ni dua na goneyalewa, sa iyaloyalo talei ni kena vakasakiti vei keda nai Taukei nona itutu vakatagane se yalewa (sexuality) e dua.
Ni da sarava tiko nai yau mareqeti e dabeca tiko e dua na goneyalewa ena solevu ni imatai ni nona mate vakavula, e dusia na nodratou itovo ni veivakamenemenei na wekana ena ituvaki vakatamata ‘sexuality’ ni dua na goneyalewa me vaka na inaki ni Kalou. E na vaka talega kina vua e dua na gonetagane e na nona tiko e bure.
Na solevutaki ni itagede ni bula e rua oqori, sa utura tiko vei koya na gonetagane se na goneyalewa – se o cei dina o koya; e tagane se yalewa? E vakila talega ni bibi o koya (high self-esteem).
E dua na ka bibi ena vakasama ni ‘sexuality’ na vakasama ni nona raici koya cake se raici koya sobu (self-esteem).
Na ivalavala ni veivakamenemenei vaka-Viti ka da dau solevutaka na veisau ni bula ni gone, era sa gaunisala ni nodra laveti na gone mera kilai ira vakaiira ni ra tagane se yalewa ka mera tu vakarau talega ki na itavi ni tagane se yalewa.
Na noda vakalutuma na solevutaki ni veisau ni yago vei ira na gone e Viti nikua, era sa basika kina e levu na gone era sega ni vakadeitaki ira rawa se mera tagane se yalewa.
Sa vaka mera sa veimama ni tai e rua . Ena yaga me matata ni Kalou e bulia ga e rua na ibulibuli tamata: e dua ga me tagane ka dua me yalewa – sega ni veimama.
Sa ka bibi me tuberi, vakasalataki ka vakatawani na gone me marautaka na yagona, me maroroi koya ka me yacova sara ni sa lai vakawati ka me qai vakaivotavota ena talei ni veiyacovi.
Na siga talega oya e solevutaki vei keda nai Taukei ni sa vakatirimi kina na dra savasava ni goneyalewa ka icibicibi nei tamana kei tinana ni rau maroroya mai na luvedrau me yacova mai na siga oya.
Ia ke dua e vakasakiti, sai goneyalewa ga, ni maroroi koya ka sega ni vakasabusabutaki koya se me soli koya vakaveitalia me ivakayaco ni lomadra e so se nona vakatulewa ca ga okoya vakaikoya.
Oqo na ka e vakabibitaki tiko e nai ulutaga ni Human Sexuality se ituvaki ni bula cecere vakatamata ka ituvatuva ni Kalou ki na yagoda na tamata yadua.
Aya me marautaki na bula ena kena levu, qito ena kena levu, veitokani ena kena levu, tale vanua ena kena levu – ia mo maroroya na yagomu mo qai nona ga okoya sa ivotavota ni Kalou vei iko.
Vakaivolatabu, sa duabulu ga na vanua kei na gauna e vakatarai kina na veiyacovi ni tagane kei na yalewa.
Aya ena loma ni vakawati ni oti na vakamau.
Sa ka levu na veimataqali leqa lelevu e Viti ena gauna oqo ena vuku ni kena vakaveitaliataki na yagoda ena veiyaacovi me vaka na kucu, na veivaqaseni, dauyalewa, dautagane, na levu ni gone era basika ena taudaku ni vakamau. Sa dusia ni sa tauvimate na tamata.
Na leqa levu, sa ikoya na noda sega ni kila ka sega ni rokova na inaki ni Kalou me baleti keda na tamata, na noda sega ni kilai keda vakaikeda se o cei okeda, kei na noda murisese mai na sala sa virikotora tu ko Koya na Dauniveibuli.
Ni vakayacori vakaveitalia na veiyacovi, era sa calata kina na cauravou kei na goneyalewa na draki kamikamica ka talei a vakarautaka na Kalou me baleta na bula ni tamata ka tabonaka na loloma titobu kei na veivakarokorokotaki.
Ni da vakacuruma nai Vola Tabu, eda na raica na veiyavu matata e virikotora koto na Kalou me baleta na tagane kei na yalewa ka vakakina na yavu Vakalou ni veiyacovi.
Na duidui ni yago itagane kei na yago iyalewa, e tavuloni koto kina na veigagadre titobu vakatamata ka rawa ni rau vakaivotavota taurua ga kina, me rau yacoyacova na kena delana cere sara, se botona titobu duadua – io ena gauna ga ni veiyacovi.
Oya na ka vuni Vakalou me rau wasea na lewe rua ena loma ni nodrau bula vakawati.
VEIKA E VEIVAKALEQAI (RISK FACTORS)
lDruka ni bula vakayalo
lLecaika (sega na yalomatua)
lMalumalumu na vakatulewa
lBula ni vakasabusabu
lVeitaliataki ni yagomu
lGarogaro ca
lDauyalewa, dautagane
lKana tavako
lGunuvi vakasivia ni yaqona ni Viti
lGunu yaqona ni Vavalagi, waigaga ni veivakamatenitaki
lYadra sivia
lVeimurimuri
lVeitalanoa ca
lSara iyaloyalo ca (pornography)
lVeivosaki yarayara ka sega ni dina vua e dua
lWele kei na tiko wale

NAI KALAWA MO TAURIVAKA
lMe ka dina na lotu (sucu vou ka tubu vakayalo)
lWilika, vulica ka bulataka na Vosa ni Kalou
lMe sa levu sara nomu gauna vata kei na Turaga e na masu.
lBula liutaki ena Yalo Tabu.
lVakatulewataka vakamatau na nomu bula
lTarovi iko mai na sala ca kecega
lDau tuvatuva-ka
lKakua ni wele se tiko wale de curu na Vunica
lVolia ka cakacakataka vakadodonu na gauna (time management)
lMaroroya na yagomu ni sa isolisoli cecere ni Kalou vei iko
lKakua ni dauveiwali, qarauna na yamemu
lMe dua ga nomu veivosaki ka masulaka vagumatua nomudrau veitokani
lYalataka ka segata mo qai veiyacovi ga ni oti na vakamau
lMaroroya na savasava ni Kalou.