Na qele kovuti

Update: 12:05PM E nuitaka na Tabacakacaka iTaukei ni o ni taleitaka na veiulutaga e cauraki tiko yani ena veimacawa me baleta na keda qele na itaukei. E sa levu na talanoa sa rogoci cacavukavuka tu me baleta na kena sa na cawadru e ligada na itaukei na keda qele.

Ia, na cau ni vica na macawa sa oti sa wasei tiko yani kina na Lawatu e maroroya na keda qele, na Lawatu e vauca na kena vakasukai na qele kei na i vakamacala ni taukeni ni qele, na Lawatu ni qele ena gauna vaKoloni kei na qele volivakadua. 

Ena macawa qo, eda na wilika tiko kina e tolu tale na ulutaga bibi me baleta na keda qele na itaukei, qo na kovuti ni qele vakaitaukei, na kovuti ni qele kawaboko kei na kovuti ni qele lutu. 

E dodonu me vakamatatataki ni cakacaka ni kena kovuti na noda qele na itaukei e qarava na Matabose ni Qele Maroroi ni iTaukei me vaka e virikotori ena Wase 15 ni Lawatu ni Qele Maroroi ni iTaukei 1940 (iTaukei Land Trust Act 1940). Na lawa qo e solia na kaukauwa vua na Matabose me biuta vakatikitiki e dua na iwase ni qele ka taukena e dua na mataqali me vakatabui me Qele Tabu se Qele Kovu.

Na Qele Kovu e tabu ni lisitaki ka kena inaki mera vakayagataka na lewe ni mataqali me baleta na nodra bula ena veisiga. 

Kevaka oni gadreva me kovuti na nomuni qele, ena gadrevi moni volavola vua na Manidia Levu se vakalewena e dua na fomu ni kerekere ka rawa ni tauri mai na valenivolavola ni Tabana ni Qele Kovu e Suva. 

Na ivola se fomu mena qai vakau taumada kivua na Roko Tui ena nomuni Valenivolavola ni Yasana ka me dua mai kina na ivola ni veitokoni. 

Ni sa dikevi oti na kerekere ena Matabose sa na qai lai butuki na qele ka me laurai na kena ituvaki kei na veika era tu ena dela ni qele. 

Ena dikevi tale ga na kedra itukutuku na lewe ni mataqali me vaka na kedra iwiliwili kei na levu ni qele kei na kovukovu era sa taukena rawa tiko. 

Ni oti na kena butuki na qele, sa na qai kacivi e dua na dabe ni Mataveivaqaqai ni Qele Kovu. 

Na Mataveivaqaqai oqo ena bubuluitaki kina na itukutuku eso ka tiko vei kemuni na lewenivanua ka mena vukea na kena laki vakataulewataki na nomuni kerekere ni kena kovuti na kemuni qele. 

Ni oti na bubului sa na vakau cake e dua na vakatutu kina Matabose ni Qele Maroroi mena vakataulewa kina. 

Na vakatutu sa vakadonuya rawa na Matabose e sa na qai dau tabaki ena niusiveva kei na iVola Tabaki Vakamatanitu na Fiji Government Gazette.

Ena yabaki oqo, e sa na qaravi tiko na bubului ni Qele Kovu ena loma ni vula ko Maji kei na Epereli. 

Era na qai veitaratara tiko yani na Turaga Roko Tui ni nomuni veiyasana ena gauna sa lokuci kina na vanua kei na gauna ena qaravi kina na Bubului ena loma ni nomuni yasana vakaturaga.

Ia, e via duidui toka ga vakalailai na kovuti ni qele ni Mataqali Kawaboko. 

E qarava tale ga na itavi qo na Matabose ni Qele ni Maroroi ni iTaukei me vaka e virikotori ena Wase 19 ni Lawatu ni Qele Maroroi ni iTaukei (iTaukei Land Trust Act 1940)

Na lawa qo e solia na kaukauwa vua na Matabose me tokitaka na kena taukeni na qele sa kawaboko kina kena Yavusa se kina dua tale na taukei ni qele ka kerea mai na qele. 

E gadrevi me vakamatatataki ni tiko na kaukauwa ena Matabose me vaka e virikotori ena Wase 19 me tokitaka na qele vaqo kina kena Yavusa se kina dua tale na Mataqali se Yavusa tani.

Na vakataulewa ni Matabose e dau salamuria ga na veika oni sa vakadonuya mai vakavanua ena gauna ni Mataveivaqaqai ni Qele kovu. 

Sa bibi kina moni dau tiko ena gauna e qaravi kina na kena bubuluitaki e dua na qele. 

E levu na lewenivanua era dau mai vakaraitaka tiko na nodra sega ni duavata kei na veika e bubuluitaki ena gauna sa oti kina na bubului. 

Oqo e sega ni dodonu ka ni dau soli na gauna ena gauna ni Veivaqaqai moni vosa kina ka vakaraitaka kina na lomamuni. 

Sa na dau tabaki tiko na itukutuku ni kena dabe na Mataveivaqaqai ni Qele kovu ena niusiveva ka kacivaki tale ga ena noda gauna ni Matabose ena reitio. 

Era na laki tukutuku tale ga yani na Roko Tui kivei ira na nomuni iliuliu vakavanua kei na nomuni turaganikoro.

Kevaka oni gadreva me moni kovuta e dua na qele ka sa kawaboko na kena mataqali , ena gadrevi moni volavola mai vua na Manidia Levu se vakalewena e dua na fomu ni kerekere ka rawa ni tauri mai na valenivolavola ni Tabana ni Qele Kovu e Suva. 

Na ivola se fomu mena qai vakau taumada kivua na Roko Tui ena nomuni Valenivolavola ni yasana ka me dua mai kina nai vola ni veitokoni. 

Ni sa dikevi oti na kerekere ena valenivolavola ni Matabose ni Qele Maroroi ena qai laki butuki na qele ka gadrevi me kovuti. 

Ni oti na kena butuki na qele, sa na qai kacivi e dua na dabe ni mataveivaqaqai ni Qele Kovu. 

Ni oti na bubului sa na vakau cake e dua na vakatutu kina Matabose ni Qele Maroroi mena vakataulewa kina. 

Na vakatutu sa vakadonuya rawa na matabose esa na qai dau tabaki ena niusiveva kei na iVola Tabaki Vakamatanitu na Fiji Government Gazette.

Ni sa tabaki oti ena Gazette sa na qai vakarautaki e dua na ivola vua na iLiuliu ni Veitarogivanua me laki veisautaka na kena taukeni na qele ni mataqali kawaboko.

Kevaka e lisitaki tu na qele, esa na qai dau vakadrodroi yani na ilavo ni lisi ena gauna sa veisautaki oti kina nai vola vakadinadina ni taukeni ni Qele se na Register of Taukei Lands

Na ilavo kece ni lisi ena qele vakaoqo ka se ciqomi ni bera ni Tabaki na lewa ni Matabose ena Gazette ena dau vagolei kina Tabacakacaka iTaukei me qaravi kina na veika raraba me baleti keda na kawa iTaukei.