Na nodra bula na Takala-i-Gau, Ratu Tomasi

NI oti e 80 na yabaki na kena tabaka na niusiveva qase duadua ni noda vanua na The Fiji Times nai matai ni kena itaba ena nona qiria tu na lali ena siga ka vakananumi kina na kena soli ko Viti ki Peritania ka vakayacori mai Nasova e Levuka, na veika me baleta na Takala-i-Gau e dua vei ira na Turaga mai Gau ena gauna oya, a qai kilai kina na itukutuku me baleti Ratu Tomasi Tokalauvere.

A sega sara ni vakamatatataka na The Fiji Times na yaca kei na cecere ni nona i tutu na turaga qo ena gauna a taba kina ena 1935. A tukuni tikoga ni o Ratu Tomasi na Takala-i-Gau. A sega talega ni vakamatatataki tiko ni turaga qo mai Gau esa tiko na nodra yabaki ni bula ena 119 ena gauna a qiria kina na lali. Nai tavi vata ga oya e a vakayacora tale ena 1874 ena kena soli o Viti ki Peritania.

Ia, ena kena tabaki na nona i tukutuku ena Nai Lalakai ena rua na macawa sa oti, keitou qai mani kila kina na veika eso e kilai kina o koya ni oti na kena itaba ena tukutuku ni veigauna ena veva na The Fiji Times.

Ko Ratu Viliame Veidrevanua Tokalauvere, na i katolu ni makubudra vakatolu o Ratu Tomasi ka a qai soli tukutuku tiko me baleta na turaga ka qiria na lali qo.

E a vakamacalataka ko Ratu Viliame ni ko Ratu Tomasi e cavutu mai na yavusa vakaturaga ko Nadawa, ena loma ni Tokatoka Tabaisa ena loma ni Mataqali o Tabaisa ena koro o Sawaieke.

Na Tokatoka o Tabaisa e dua vei ratou na va na tokatoka ena loma ni va na mataqali era dau digitaki mai kina na turaga me ra veiliutaki ena i tutu vaka Takala i Gau.

Na veitaravi ni Mataqali ena i tuvatuva ka laurai ena Vola ni Kawa Bula esa koto oqo era:
-Tabaisa
-Naboginibola
-Naocomatana; kei
-Balebalavu

E tukuna talega o Ratu Viliame ni va na mataqali qo era cavutu mai na veiyasai Viti ka ra mai tawana na koro o Sawaieke ena yanuyanu o Gau. E tukuna o koya ni nona mataqali era cavutu mai Beqa. Na mataqali Naboginibola era gole mai Tailevu, na mataqali o Naocomatana era gole mai Batiki kei na mataqali o Valebalavu era gole sara mai Moala, Lau.

“Na turaga duadua ga e a tawana tiko yani na vanua na yavusa Raitena, e a liu duadua mai Sawaieke na vuvale vaka-Raitena, ka keimami muri kece mai na kena vo ni mataqali.”

E kaya ni vuvale na Raitena e nodatou i tavi na lewa ka digia ka vagunuva talega na turaga me taura nai tutu vaka-Takala i Gau.

E tukuna o Ratu Viliame ni turaga vakadomobula ka qaqa ena nona gauna na tukana vakatolu oya ko Ratu Tomasi ena gauna era se gone kina.

“E kilai talega o koya ni otioti ni turaga e dau kana tamata ena yanuyanu taucoko o Gau.”

A talanoataka talega o Ratu Viliame ni ra a cavutu sara mai na loma ni vanua kei Viti Levu ko ira na nona qase ena vanua o Taladrau ka ra muri sobu mai Naitasiri, cabe cake vaka ki Namosi, ka so na kena i wase ni lakolako mai oya era sa tawana talega yani na veivanua era a lakova voli mai, ka toso tiko mai nai lakolako oya me yaco ki Serua. Eso na kena i wase era tu yani mai Serua ka ra yaco sara ki na yanuyanu e Beqa.

“Ena i tukutuku ga a vakadewataki sobu mai vei keitou ka ratou tukuna na neitou qase, ni dua na neitou turaga ko Ratu Nawadradra, ka kilai levu ena nona dau kana tamataka dau vakasaurarataki ira na kai Beqa ka qai kani ira,” e kaya o Ratu Viliame.

“E na gauna esa vakarau mai mate kina o Nawadradra ena nona sa qase mai, a mani tukuna vei ira na luvena me ra buluti koya ena yasa ni baravi.

Me ra kelia e dua na nona i bulubulu me vaka na matanivola na ‘L’ ka me kakua kina ni ra kunea na yagona o ira na kai Beqa, de ra na kunea na yagona ka vakacacana.”

E tomana na nona i talanoa o Ratu Viliame ni a tukuna talega o koya ni oti na nodra buluti koya, me ra dui lako kina veiyasai Viti ka me kakua ni dua na nona kawa me tiko tale e Beqa. Na luvena qase duadua a gole i Nakasaleka, Kadavu ka basika kina na vuvale vaka Tui Nakasaleka nikua. Nai karua ni luvena a gole sara ki Matuku ka basika kina na vuvale nei Tui Matuku. O koya e gone duadua a gole ki Gau, ka basika kina na vuvale nei Ratu Viliame.

“Oya saraga na i talanoa a veitukutukunitaki sobu mai vei ratou na neitou qase ena neitou i lakolako mai ni tawa vanua.”

E tukuna o Ratu Viliame ni levu na veitukutuku e baleti keda na kawa i Taukei e rawa ni vakavuna na tiko yavavala ka ni duidui na kena i vakadewa e a talanoataki ka dodonu me da na dau rokova.

Tevita Lokamu
Ena i taba nei Ratu Tomasi Tokalauvere ena nona a qiria tiko na lali ena 1935, e dua na cauravou e laurai tale tikoga ena i taba ka duri tiko e yasai Ratu Tomasi ena i mawi.

Oya saraga o Tevita Lokamu na tukai Marika Vunibaka na wigi totolo ni timi ni Viti. E dua na i talanoa e vakavure veitalanoa toka na kena i tukutuku na tubui Tevita Lokamu.

“Na tubui Tevita Lokamu ko Ratu Osea Burebureiwalu, ka dau kilai ka kacivi tu ga ena yaca, ‘Buwa’ se na i kalokalo i vula siga ena vuku ni dau waqa talega na matana me vaka na kalokalo kei na i vakarau kaukauwa ka dau kilai tani kina. O ira kece era vakatokayacataki ena turaga qo e yacadra toka kece na ‘Buwa’.

E tomana na nona i talanoa o Ratu Viliame ni dua na gauna e a rogoca kina o Ratu Osea ni dua na luvena goneyalewa (na tinai Tevita) ka rau sa veivinakati tiko kei na dua na tagane ni Lekanai, e dua na koro e Gau.

“Ni oti ga na lotu ni marautaki ni tawase ni yabaki, a lesu tale mai kina nona vale o Ratu Osea ka mai kauta e dua nai sele kei na masese ka gole sara vakadodonu ki Lekanai, a cemuri ira na lewe ni koro mai Lekanai ka vakama na veivale.

A mani vesu kina ko Ratu Osea ena gauna esa kilai kina matanitu vakoloni nai tukutuku qo ka la’ki vesu sara ki Levuka. Ena nona tiko vakavesu mai Levuka a mani sucu kina o Tevita ka vakatokayacataki ena Lokamu ena vuku ni nona a vesu na tubuna o Ratu Osea.

Kana tamata

Ena i ka 29 ni Epereli, 1854, esa rogovaki voli ena veiyasai Viti ni sa ciqoma na lotu na vunivalu mai Bau ka dau tukuni koya ni Tui Viti, Ratu Seru Cakobau.

Ni se bera ni ciqoma na Lotu Vakarisito, e dau kilai tu ni vanua o Sawaieke e dau vakauta tiko na kena bokola na Vunivalu mai Bau me kena kakana ena veigauna ni soqo.

E laurai ena so nai vola ni veigauna, ni oti madaga na nodra ciqoma na lotu ko Ratu Cakobau ka sa lotu tale tikoga kina, esa vakauta tikoga mai na kedra bokola na yanuyanu o Gau ena lewa a solia tiko o Ratu Tomasi Tokalauvere na Takala-i-Gau.

Ena i ka 30 ni Jiune, 1854 a vakauta e tolu na turaga ni Toga ka daukaulotu ni Lotu Wesele ka liutaki ratou ko Eparama Toga ki Gau ka vakabauta na vunivalu mai Bau ni oya duadua ga na sala ena tarova kina na kena vakau tiko yani kina na kena bokola. Oya na itukutuku ka vola tu ena dua nai vola e dua na turaga ni Igiladi ko Mr Fray ka ra dau kila vinaka na qase ni Sawaieke me ko Misi Varai.

Ciqoma o Ratu Tomasi Tokalauvere na Lotu Vakarisito

“A rau veitalanoa o Misi Varai kei Ratu Tomasi Tokalauvere, na turaga na Takala-i-Gau ena 1855, ka mani vakatarogi se vakacava sara tu mada na i kanakana ni yago ni tamata (bokola),” a talanoataka o Ratu Viliame.

“A mani sauma o Ratu Tomasi ni yago ni tamata e kana ca duadua ka ni sega tu ni vakaikanakana ka sa sega ni cakava rawa kina e dua na ka, ni dodonu ga me kania ena vuku ni nona itutu vaka Turaga levu e Gau.

E kuria o Ratu Viliame ena nona i vakamacala ni a mani tini botoilevu tu na nodrau veitalanoa o Ratu Tomasi kei Misi Varani ni sa qiri mai na lali ni lotu ka tukuna o koya me sa la’ki lotu ni dodonu me na liu o koya i valenilotu ni bera ni ra qai yaco yani na lewenivanua.

A qai mai bale na turaga qo o Ratu Tomasi ena 1938 ni ra sa yacova kina na yabaki 122. Ena siga ni nona veibulu, nai taba, e a raica rawa nai lawalawa mai na niusiveva qo ni ra a colata tu na bati na kato ni yagoi Ratu Tomasi mai na nona i tikotiko o Nacavuturaga ki valenilotu ka mani kau sara ki Matoto, na vanua e la’ki bulu kina mai Sawaieke.

Na kena tabaki nai tukutuku qo e sega ni neitou gagadre me keitou beca se vakavuna na tawase ena vuku ni itukutuku qo. Ia, vei kemuni ko ni kila eso na i sema ni itukutuku se dua tale na kena i talanoa, e soli tu na galala mo ni na qai veitaratara mai me rawa ni keitou tabaka me kilai talega na yasa ni tukutuku makawa ko ni via cauraka tiko.