Na cau ni Dodonu ni Kawa i Taukei

ME vaka eda sa qai vakanadakuya ga yani oqo na bose raraba ni Veimatanitu Cokovata e Vuravura baleti ira na i taukei dina ni dua na vanua se na kawa i taukei e cau mai kina o Alipate Tuidraki, e dua na qasenivuli vakacegu mai na koro o Nakavu, Nadi ka dau vakaitavi vakalevu e na i tukutuku ni qele kei na kawa, sa koto oqo e dua na nona i tavi me baleta na i ulutaga ni Dodonu ni Taukei ni Vanua.

Dua talega o koya ka tiko vua na i solisoli ni tukutuku ni kawa kei na qele. Na veika e virkotori oqo e nona cau sara ga vakataki koya ka sega ni oka kina na Nai Lalakai.

Ni tei wilika sara yani.

Aa gadreva meu vakaraitaka eke na noqu vakavinavinaka cecekia kivei ratou na i soqosoqo vaka-Politiki na Peoples Democratic Perty, SODELPA, National Federation Party vata kei na FijiFirst e na nodratou sa vakacuruma taucoko e na nodratou MANIFESTO ni ratou sa tokona me sa vakabau e na noda vanua na kena rokovi na noda dodonu na kawa i Taukei ka vakatokai na noda INDIGENOUS RIGHTS.

Na i ulutaga oqo e a tekivu vakabasikata e na noda vanua ko Major General Sitiveni Rabuka e na nona gauna ni veiliutaki e na i soqosoqo vaka-Politiki na S.V.T.

E ke sara talega e a sa mai moce tu kina na kena vakadewataki vei keda me da kila ni dodonu me vakabau ena noda vanua na UNITED NATIONS DECLARATION ON THE RIGHTS OF INDIGENOUS PEOPLE se na I.L.O. CONVENTION 169 na yacana ka a se kilai taumada kina.

E dodonu me da vakavinavinaka tiko kina vei Major General Sitiveni Rabuka e na vuku ni nona a vakatakila taumada me da kila na tikina oqo.

Ni sa mai moce vakabalavu tu na kena vakasama e a mani nanuma kina me da veivakararamataki wasoma tiko kina e na niusiveva Nai Lalakai ka me rawa ni rabailevu na kena kilai vei keda na kawa i Taukei e na i walewale ka vakatokai vaka-Peritania na PROPAGANDA.

Au vakabauta ni sa bau dua toka na cakacaka dredre na noda tovolea me da tasereka na i ulutaga oqo ka me rawa ni matata vei keda na kawa i Taukei na noda dodonu me vaka e virikotori tu na kena lawa mai na Matabose Levu Kei Vuravura.

E yavutaki na vakasama ni noda INDIGENOUS RIGHTS na i Taukei ni vanua e vuravura taucoko ka ni via tautauvata kece tu na veika e a yacovi keda na kawa i Taukei mai na gauna vaka-Koloni vata kei ira na ABORIGINES mai Ositerelia, MAORIS mai Niu Siladi ka vaka kina vei ira na RED INDIANS mai Amerika vata kei Kenada ka ni da a bula tu e na dua na i vakarau ni bula ka rokovi tu kina na noda i tovo, noda vosa vata kei na veika kece sara e da dau maroroya, taqomaka ka vakamareqeta ka dodonu me ra na vakarokorokotaka ko ira era vulagi mai e na noda vanua.

Ia, au vakabauta nui da sa kila kece tu na veika vakaloloma ka a yacovi ira na ABORIGINES mai Ositerelia e na kena a volai vakaitukutuku mai vei ira na Peritania ni a galala tu ko Ositerelia ka ra raica ga na kai Peritania ni ra veitosoyakli voli e na vanua ko ya eso na ANIMAL LIKE CREATURES ka sa i koya oqo na i vakarau ni vakasama veibeci ka ra okati tu kina na ABORIGINES mera manumanu.

E a mani vakayacori tu kina vei ira eso na i tovo vakaloloma baleta ni ra sega tu ni okati me ra tamata.

Na leqa oqo era a sotava talega na RED INDIANS mai Amerika ka ni a butakoci na kedra qele ka ra vakamatei ka vakalolomataki ka ra sa qai kau me ra laki vakaitikotiko e na RESERVATION ka me rawa ni ra vakamanoataki tu kina ka ra sa qai caka nodra ko ira na kai vavalagi ka ra a vulagi yani ena nodra vanua.

E yaco talega vei ira na MAORIS mai Niu Siladi ena kena tauri vakailavo na kedra qele ka ra a sotava talega na veika vakaloloma mai vei ira na vulagi.

E na noda vanua, ni bera tiko ni mai soli ko Viti vua na Ranadi ko Queen Victoria, e a levu vei ira na kai vavala era a lako mai ki na noda vanua, ka ra a mai veikilai vat kei ira na noda turaga ka ra a volia na keda qele vei ira na noda turaga e na dakai, pauta ni dakai (sicini), matau leleka, dalobi i sulu, i sele, cina tabucagi kei na veika tale eso ka ra vulagi kina na noda qase.

Na leqa levu ka koto eke ko ya na nodra a vakasausautaka na nodra kaukauwa ko ira na noda turaga e na vuku ni nodra a volitaka na qele ka sega ni koto e ligadra na kena OWNERSHIP RIGHTS se DODONU NI TAUKENA.

Era wele tu na i taukei dina ni qele ka sa volitaki na kedra qele ka da rawa ni vakatoka na mataqali i vukuvuki vakaoqo me ILLEGAL LAND SALE.

E na so na gauna e ra a cakacaka vakailawaki ko ira na kai Vavalgi e na nodra laki butuka na qele, ka ra tosoa na kedra i yalayala ka ra cakava vakaivola me sa nodra na qele ka vakayagataki kina na lawa vaka-Vavalagi.

Era a vakasaurarataki na noda qase me ra tara na peni ni volavola, ka ra qai vola na kai valagi ena dua na x me okati me nodra saini ni veivakadonui ko ira na noda turaga ka qai volai koto e rukuna na vosa na X me okati me nodra saini ni veivakadonui ko ira na noda turaga ka qai volai koto e rukuna na vosda na HIS MARK me i vakadinadina ni ra a sa sainitaka na veivoli qele ko ya ko ira na qase.

E na mataqali veivoli vakaoqo era volia tiko kina na qele na kai valagi me nodra PROPERTY ena vakasama ni voli qele mai na nodra vanua.

Ia, vei keda na kawa i Taukei, e duatani sara na noda LAND OWNERSHIP SYSTEM vat kei na LAND TENURE SYSTEM ka ni qele eda sega ni taukena yadudua me vakataki ira na kai Vavalagi.

Ko keda na i Taukei eda taukena vakaitokatoka, vaka-Mataqali se vaka-Yavusa na keda qele ka da rawa ni kaya ni keda qele e COLLECTIVELY OWNED ka sega ni INDIVIDUALLY OWNED.

E a sega kina ni dodonu me a volitaki na keda baleta ni ra sega ni taukena duadua ga ko ira na i taba tamata ka ra a bula donuya na gauna ni veivoli qele ko ya. Era taukena talega na qele vata ga ko ya ko ira na nodra kawa ka ra se bera ni su ka sega ni dodonu vei keda na kawa i Taukei ka da bula donuya e dua na i taba gauna me da volitaka na keda qele ka ra na vakaivotavota talega kina ko ira na noda kawa ka ra se bera ni sucu.

Oqo na noda INDIGENOUS RIGHT ka na dodonu me ra na vakarokorokotaka ko ira na kawa tamata ka ra vulagi mai e na noda vanua.

E rawa walega ni da solia na USAGE RIGHTS ki na keda qele ka me ra vakayagataka ko ira ka ra vulagi mai ka na toka walega e ligadra na USAGE RIGHTS se DODONU NI VAKAYAGATAKA, ia, na OWNERSHIP RIGHTS se DODONU NI TAUKENA ena toka dei ga vei keda na kawa i Taukei ka da i taukei dina ni qele.

Ena dodonu kina e na gauna e daidai me tu e ligada e 100% ni kena taukeni na qele, ka sega ni 91% me vaka na ka e vunautaka tiko na turaga na Paraiminisita. Na 9% ka sa yali tu vei keda e daidai e na vuku ni kena sa tu na FREEHOLD vata kei na CROWN LANDS e a sega ni dodonu me a yaco, kevaka me a rokovi tiko mai na noda INDIGENOUS RIGHTS na kawa i TAUKEI. E sa mai yali gona vei keda e 9% e na vuku ni sa mai vakabau tu e na noda vanua na ILLEGAL LAND SALES ka a vakayacori ni bera tuiko ni mai soli ko Viti vua na Marama na Ranadi ko Queen Victoria me sa okati me CROWN COLONY ka ni a soli vakatabakidua ga vua na Ranadi ka sega ni a soli ki na matanitu ko Peritania me vaka na ka e da dau nanuma tu ka da dau kaya voli kina ni ko Viti e BRITISH COLONY.

E a vaka kina oqo na vosa e a tauca ko Ratu Epenisa Seru Cakobau e na DEED OF CESSION:

DEED OF CESSION

Oqo na veimala ni vosa ka a cavuta ko Ratu Epenisa Seru Cakobau e na i ka 10 ni Okotava, e na yabaki 1874 ena gauna ka a soli Viti kina vua na Ranadi ko Queen Victoria e na kena i vakadewa vaka-Peritania ka kota na kena i vakadinadina e na GAZZETTE ni i ka 10 ni Okotava, 1874.

UNTO HER MAJESTY QUEEN OF BRITAIN

We, King of fiji, together with High Chiefs of Fiji hereby give our country, Fiji, unreservedly to Her Britannic Majesty Queen of Britain and Ireland; and we trust and repose fully in Her, that she will rule Fiji justly and affectionately, that we may continue to live in peace and prosperity,

And we, desiring these conferences may terminate well and satisfactorily request Her Britannic Majestys Ambassador unto us, Sir Hercules George Robinson, will confer with our adviser who have our confidence in these natters.

Signed: CAKOBAU. R.

D.WILKINSON, Chief Interpreter.

E dau uasivi me da biuta sara tikoga na noda i vakadinadina e na gauna eda gadreva kina me da veituberi e na dua na i ulutaga vaka oqo, ka me rawa ni vukea na noda veivakabauti e na veika eda tuberi tiko kina.

Na kena a qai mai soli tiko oqo ko Viti vua na Marama Na Ranadi ko Queen Victoria me sa okati me sa CROWN LAND, e a soli wale tikoga kina e 9 na pasede.

E na qai tomani tale yani.