Me kau lesu mai na mataveilewai i Taukei

SA i koya oqo na i kuri tale ni cau e na vuku ni veika e vauca na bibi ni mataveilewai i Taukei.

SA i koya oqo na i kuri tale ni cau e na vuku ni veika e vauca na bibi ni mataveilewai i Taukei.

Ni tei wilika sara yani.

Ena noqu a vakataroga ko ya, au a qai vakaraitaka kina ni sa i wali ni veika kece qo, me sa kau lesu ga mai na Mataveilewai Taukei ki na noda veikorokoro, e na qai vakataucokotaka na noda bula ni veimaliwai kei na rawa ka, ka sa na tekivu me totoka tale mai na bula vakoro, ka levu vei ira na tu wale e na vanua ni cakacaka era sa na rawa ni na lesu tale ki nakoro ni sa toso tu kina e dua na bula vakaivakarau (regulated) ka yalataki kina (guarantee) na bula ni rawa ka kei na vutuniyau.

Dodonu me da vakavinavinaka tiko vua na Kalou ni se bera ni tarai keda mai na veika e sa yaco tu mai na Tokalau e loma e na gauna qo.

Mai Syria e ra sa dro ka sega ni kilai na vanua esa tiko kina e rauta ni 3.9 na milioni na lewe ni vanua (displaced).

E lewe 7.9 mada ga era yali se displaced tikoga e lomai Syria, ka sa vakayagataka oti na Matanitu levu ko Amerika e 3 na bilioni e na veivuke baleta sara ga na tiko yavavala mai Syria.

O Viti e vanua lailai sara, ka se tu vinaka na kena veigacagaca ni veiqaravi vakamatanitu, ka dodonu me tokona na nodra tiko vinaka kei na rawaka mai na koro ni se sega sara ga ni bau yacovi keda mai na leqa sa yaco tu mai Syria, Ukraine, Isireli me vaka e da sa raica tu nikua.

Sa kena i balebale e na noqu rai ni sega soti sara ni dua na leqa ke me sa kau tale mai na Mataveilewai i Taukei baleta e na mai vinaka ga kina na bula ni tamata yadudua e na veikorokoro.

Na vakasama ni veicoqacoqa mai na Mataveilewai i Taukei kei na lawa levu ni Matanitu levu e na tabana ni Human Rights se dodonu ni tamata yadudua e na noqu rai e yavu malumalumu sara, ni da raica na veika sa yaco tu mai Rusia, Syria, Ukraine, Turkey, Iraq, Isireli, kei na vei Matanitu lelevu e vuravura nikua, ka sa sega tale ni qai dua na vakarokoroko ni Human Rights sa tu kina.

Ia, o Viti e na gauna qo me vakarautaki koya e na gauna ni lauqa ke na mani yaco mai na veika sa yaco tu e Valagi.

E dodonu vakavinaka tu, ke tiko dina vua na Matanitu qo na nona lomana ka nanuma na kawa i Taukei, ka vakatokai e na vosa vakavavalagi – ?fiduciary duty?.

Na i tavi oqo au sa tukuna oti e na macawa sa aoti e sa vakacolati ki na Tabacakacaka i Taukei e na Lawa tu ni Matanitu vakatokai na ?Fijian Affairs Act?.

Au vakabauta kina ni sa dodonu vua na Tabacakacaka i Taukei me yalo vinaka me dikeva tale mada na tikina bibi qo kei na nodratou i tavi e virikotori e na lawa tu au sa vakaraitaka toka e cake.

Sa dodonu talega ki na Tabacakacaka i Taukei kei ira na veitabana ni Matanitu e ra qarava na veika baleti keda na i Taukei me ra na kila ni 3 tiko na i wasewase lelevu ni kena cicivaki e dua na Matanitu.

E ratou vakatokai e na vosa vakavavalagi na: Legislature, Judiciary kei na Executive.

O ratou qo e ratou dui duri vakairatou (independent) ka sega ni dua vei ratou me via lewa nona cakacaka e dua tale vei ratou.

Qo na vuna au tukuna tiko kina ni Tabacakacaka i Taukei e dodonu me cakava ga na nona cakacaka vaka Executive, vakabibi e na nodratou raica tale mada na leqa e sa tu e na noda veikorokoro, ka ratou vakatura e so na ka me sotava na leqa oqori, vakabibi e na kena vakasamataki me na kau lesu tale mai na Mataveilewai Taukei me i wali ni leqa, me sotavi kina na i naki ni Fijian Affairs Act.

Dina beka ni levu e na vakadewataka ni sega ni rokovi kina na nona dodonu e dua e via tu ga e nakoro ka sega ni laki teitei, na Mataveilewai Taukei e na vukei koya sara ga me na tamata rawa ka.

Kena i balebale, au na rawa ni vakatoka ni Mataveilewai i Taukei kei na kena i naki e dodonu me vakatokai e na vosa vakavavalagi na ?positive breach of human rights? e na vanua e veicoqacoqa kina na lawa levu ka taqomaka na nona dodonu e dua ka sega ni via teitei, kei na lawa e vauci koya me na bula e na dua na bula vakaivakarau (regulated) mai na lawatu (framework) e na veikorokoro me rawa ni tea kina na kena ka tinia na nona bula vakararavi tiko ka dau kerekere.

E na nona taura vakaukauwa na i liuliu ni Matanitu na Matanitu nei Laisenia Qarase e na yabaki 2006, e kacivaka o koya ni taura na Matanitu e na yavu ni lawa kilai e na vosa vakavavalagi- ?doctrine of neccesity?.

Tarava mai na noda biuta e sagavulu na decrees, me rawa ni yaco kina na veika e nanuma.

Ia, qo e na Matanitu Levu. Na doctrine vata ga qo, au nanuma ni na rawa ni na vakayagataka na Matanitu me yavu ni nona kauta lesu mai na Mataveilewi i Taukei, me vukei kina na bula kei na rawa ka ni kawa i Taukei, ka rawa ni na cakava na Matanitu me vakatovolei mada mai na 5-10 na yabaki.

Ia, na yasana qo e sega tiko ni matata mai na yasana ni Matanitu, me vaka au sa tukuna oti ni na rawa ga na veika au tukuna tiko ke tiko na veitokoni ni Matanitu se ?Political will?. Ia, e na gauna oqo e da sa sega ni kila se sa vakagoleya tiko ki vei na Matanitu noda i lakolako na kawa i Taukei.

Au nanuma talega ni kena kau lesu mai na Mataveilewai ni Taukei e rawa ni vakatokai e na vosa vakavavalagi ?is a practical solution? ka sega ni ?Theoretical solution? se ka ga vakavosa, e dau laurai mai na nodra dau laki vosa yani na i vakalesilesi ni Matanitu e na veigauna e na bibi ni vakayagataki gauna, na bibi ni teitei kei na so tale na ka, kau sa vakamacala oti kina nira na guileca kece e na gauna ga era vakanadaku kina na i vakalesilesi.

E dua tale na ka me na vakaraitaki me valuta kina na kena nanumi ni sa voroki na yavu ni bula vakatamata yaduadua, sa i koya na yavu ni bula ni solesolevaki (se communalism), ka sa taurivaki sara tu ka a se yavu tu ni noda bula na i Taukei mai na 200-300 na yabaki sa oti ka sa na dredre ni da biuta. Ka da gadreva ga na lawa me na vakaukauwataka baleta ni sa mana ka dina tu vei keda e na veigauna sa oti.

Ia, era lewe lailai sara na sa taura na nikua na i vakarau ni bula na inividualism ka vakayagataki e na common law (vakaperitania), ka vuqa vei ira na noda qo era sa tiko sara e na nodra tiki ni qele lisitaki.

E sa na sega ni vauci ira na lawa ni Mataveilewai i Taukei.

O keda na i taukei, dina ni da mai vakayagataka tiko na common law vaka Igiladi me noda lawa tu e na veimataveilewai levu (Magistrate, High Court, Supreme Court Appeals Court), e tiko ga na noda common law ka kau mai na i Taukei Customary Law, ka dua vei ira na bula ni solesolevaki.

E vakadinadinataki na tikina qo ni da taukena vakamataqali na keda qele na i taukei ka sega ni taukeni yadudua.

Na noda sa mai kovea tiko na common law vaka Igiladi sa vakavuna me sa veicoqacoqa tiko kina nikua na noda bula, ni solesolevaki-(communalism – bula ni solesolevaki e na customary law) ka so e sa via goleva na bula vakatamata yadudua (individualism- bula yadudua yavutaki e na common law).

E vinaka, ia, e so na noda era sega ni rawata na toso yadudua, baleta, mai na noqu rai ni sa kadre tu e na noda DNA mai na vica vata na drau na yabaki sa oti na bula ni solesolevaki ka sega ni rawa ni na kau tani mai na dua walega na gauna lekaleka. Qo e vaka kina na noda veivaluvaluti e na vica walega na century se qai oti.

E se matau tu ga vei keda me tukuni vei keda na veika me na vakayacori me vaka saraga na i vakaro vakaivalu era dau talai rawarawa kina na noda qase mai na vica na century sa oti.

Na noda na muri lewa tiko e sa curuma tu na noda DNA, mai na drau na yabaki sa oti ka na dredre me na boko e na dua ga na siga. Nikua, e basika tiko na vakasama qo e na bula ni lala, se solesolevaki.

E lewe vica ga e na dua na koro e se rawa tiko ni bula e na bula ni galala, oya mera sa toki ki na kedra tiki ni qele, se ra lako mera sa la?ki lisi, ia era sa vakaraitaka na lewe levu na noda i Taukei nira sega ni rawata na bula e na bula galala oya, ka se matau tu ga e na bula ni tukuni vei ira na ka (solesolevaki) me vaka e na gauna ni valu, ka sa na kauta talega mai na leqa ki na veikorokoro ka ni levu era se sega ni rawa nira se vakatulewataki ira tiko vakatamatata yadudua.

E na taura e sagavulu tale se drau na yabaki me na qai taqusi tani beka yadua na bula ni solesolevaki. Ni sa vaka tu oqo na noda i vakarau ni bula (ni sa sega ni rawa ni da vakatulewataka rawa na bula ni galala esa soli vei keda), sa kena i wali levu ga me sa na kau lesu tale mai na Mataveilewai Taukei me mai vueta cake na bula vakoro vakabibi vei ira na i tabagone era se qai tubu cake tiko ka tiko na nodra yabaki mai na 18-45. (Ena qai kuri tale yani).

lE a liutaka tu e liu ko Ratu Isireli Vesikula na tabana ni Tabacakacaka Vakalawa ni Tabacakacaka ni Taukei ka a rawata na nona koroi ni  Bachelor of Laws- Bond University, 1992, Master of Laws, Queensland University of Technology,1996, Master of Business Administration, USP, 2008.

Na veika e virikotori e ke e nona cau ga ka sega ni vakaitavi kina na Nai Lalakai.