Kaunitoni

E VAKARAITAKA ko Ratu Timoci Saukuru na Tui e Korobebe ni vanua taumada era sobu mai kina na Vuda ko Naisoso se ko Naisosovu e Nadi.

?Era a sobu vata mai kei Degei ko ira na neitou qase ena nodratou veikau voli mai ena imatai ni waqa era vodo mai kina na vuda, oya na Kaunitoni,? e kaya o Saukuru.

E tomana o Saukuru ni o ira na nodratou qase era a vodo kavetanitaka mai na waqa ka kena i liuliu mai ni waqa ko Degei I. E kaya na turaga yabaki 62 ni ra mai vakaitikotiko vata kei Degei e Edronu ena mua ni tualeita ka donuya tiko yani na bati ni gaunisala na Queens Highway me gole vaka ki Lautoka.

E levu era dau vakataroga se o cei sara mada era a vodo mai ena i matai ni waqa? E tukuna o Saukuru ni o Degei I saraga kei na nona i lawalawa ka nuitaka ni ra na veilomani mai ena i lakolako mai ni vakasaqara vanua.

?A mai tiko vakalailai kei ratou na neimami qase ko Degei e Edronu ni bera na nona qai lako ki Nakauvadra,? e kaya o Saukuru.

?Na neitou vu ko Momokoriqwa na tuwawa ka davo toka qo ena delana levu se ko Uluine. E matata tale tu ga vei keimami ena yasayasa vaka-Nadi qo na neitou lakolako mai kei na nodra i lakolako talega mai na vei vo ni yavusa era sa mai tawana na vanua qo ka keimami sa veiwekani tu qo.?

Ia, e ratou a vakadinadinataka talega na yavusa Viagonivalu mai Navilawa ni ratou a vodo dina mai na i matai ni waqa ka yacana na Kaunitoni na nodratou vu na yavusa Ne ka ra sa mai tiko e Korobebe nikua.

E vakadeitaka na itukutuku qo ko Navunilagi Lobau mai Naivilawa ni ratou a qai vodo mai na nodratou qase ena ikarua ni waqa kei Lutunasobasoba.

?E ratou a liu dina mai na wekaitou era sa tiko nikua mai Korobebe, ka keitou karua mai ni waqa kei Lutunasobasoba,? e kaya o Lobau.

A tauri talega ena i dua na i vola ka a vola ko Aubrey Parke ni a liu mai Nasoso ena gusu ni wai na Sabeto na waqa ka soko cake sara me yaco ki Neisosovu ka tiko ena tai matau ni wai o Sabeto. Na vanua saraga qo o Neisosovu era qai mani sobu kina me ra taubale ena vanua mamaca. Ia, veibasai kei na vanua era sobu kina e tiko kina e rua na vanua ko Leleti Levu kei Leleti Sewa. Na vanua e rua qo ka qai vakarautaki kina na magiti, na vanau o leleti levu e a qai kana kina o Degei ka ni turaga tiko mai ni lakolako qo, ia o leleti sewa era qai kana kina na vo ni lewe ni waqa. Na leleti qo e vosa ni yasayasa vakara ka kena i balebale na tatavu.

Mai kea era sa qai gole kei Degei ki Edronu, ka ra la?ki tiko ekea, ena vanua e tiko kina e rua na qara, e dua na qara e vakatokai tiko me qara ni masumasu kei na kena i karua e qara ni iyau se qara nei Degei.

E tukuni tale tikoga ena i vola qo ka vola o Parke ena nodra tiko mai Edronu era sa qai veitalatala mai kea ka ra gole yani vaka ki Vuda ka bau wili tiko kina o Sagavulunavuda na nona i tikotiko talega e tiko e Edronu ka laurai toka me ena dua na vatu ka ceuti tu ka dudu toka me vaka na yagona tabu o Sagavulunavuda.

A mani tikoga e Edronu o Degei me yacova ni dua e butakoca na nona dalo ka rui rarawa sara kina vakalevu o koya ka mani biubiu me gole cake ki Nakauvadra.

Ia, e dua na iwase levu ni lakolako mai oya era sa tawa yani na ceva ni Tualeita ka yaco sara ki Ului Conua.

Ia, na veika e cauraka toka ko Vaula Qereti (Paul Geraghty) na parofesa ni vuli vosa ena Univesiti ni Ceva ni Pasivika, ni imatai ni iqaiqai ni tawavanua ra qai mai na tolu na udolu na yabaki sa kora, u vakabaute o yau nira cabe mai Naviti, ia e valu tale na kenadau ra vakabaute ni o Bourewa volekati Natadola mai Nadroga.

Na italanoa ni ra qai na vu mai Aferika qai cabe mai Vuda ra bule na koivalagi qasenivuli mai Rijimodi/Navuloa, e lasutaki.

Meda gade mada i Navuloa (Paula Qereti)

Ena macawa sa oti, au a vakamacalataka kina na yaca eso ni noda vanua. Na yacana makawa ga vei keda o ?Viti?, qai mai vukici ena so na vanua me o ?Viji?, ?Visi? se o ?Vi?i?. E vica tale tiko na yaca ni noda vanua ena vosa vakavavalagi. Ena vosa vakaperitania makawa, me yacova beka na 1850, e dau volai tu me ?Fejee? se ?Feejee?.

Nikua sa yacana o Fiji, se volai vakafaranise me Fidji, vakajamani me Fitschi, kei na levu tale. Ia na yaca kece qo e vu mai na yaca vakatoga ni noda vanua, o Fiji, me vaka a vakaivolataka o Kavitani Kuka (Cook) ena nona tiko voli mai Toga Matanisiga ena rua na drau vakacaca na yabaki sa oti.

E volai tu ena ivolavosa na ?New Fijian Dictionary? nei Arthur Capell ena 1940 ni ?O Viti na yaca ni vanua qo ena muaira (wesi), ia ena muaicake (isi) e vakayagataki kina na yacana vakatoga, o Fiji.? Ia na ivakamacala qo e cala.

E sega ni dua na vanua e Viti e cavuti kina na yaca o ?Fiji? – koya e bau voleka duadua o ?Viji?. Na ?Fiji? na yaca vakavalagi ga, se vakatoga makawa, sega ni vakaviti.

Ia, e ka ni rarawa ni sega tale ni dua na ivolavosa vakaviti-vakavalagi e volitaki tiko ena gauna qo, na nei Capell ga.

E yaga toka ni levu na itukutuku yaga e kune kina, vakabibi na vosa makawa eso eratou a soqona mai na daunivosa me vakataki Misi Seleuti (Hazlewood), na italatala ni Lotu Wesele, kei na turaga bete ni Faranise o Patere Nere (Jean-Baptiste Neyret).

E dua tale na turaga e vola tiko e dua na ivolavosa vakaviti-vakavalagi vou: o Parofesa George Milner, na daunivosa rogo ni Bolatagane. Oni na kila beka na turaga kei na marama ni Vatani mai Kaba kei Ucunivanua mai Verata, ni a bau vakadidike vosa ena nomuni vanua ena 1940 kei na 1950 vakacaca. Me vaka na noda itovo ni vakarokoroko, a dau kacivi voli ena yaca ?Tama i Maikeli?.

Nona ivola ni vuli vosa vakaviti, na ?Fijian Grammar?, a tabaka na matanitu vakoloni ena 1956 – ia se volitaki tiko ga nikua, mai na sitoa ni ivola ni matanitu.

A vukei koya vakalevu ena kena vakarautaki na ivola qo na noda daunivosa rogo o Josua Bogidrau, na turaga ni Tubou mai Lakeba (ka ni rarawa ni sa mai yali).

Era le levu sara na vakailesilesi vakoloni, kei na vulagi tale eso e noda vanua, era sa vakayagataka na ivola qo ena nodra se qai tekivu vuli vosa vakaviti – wili sara tale ga kina o yau!

Ena nona sa mai vakacegu o Parofesa George Milner mai na Univesiti ni Lodoni, rauta na 1990, rau sa lai tiko kina vakaveiwatini mai na koro lailai o Lopen, volekati South Petherton, ena yasana o Somerset ena cevaira kei Igiladi.

Sa lai vakarautaka tiko kina e dua na ivolavosa levu vakaviti-vakaperitania. Au sa gade oti vakavica vei rau ena noqu dau lesu yani i Peritania, meu vakadinadinataka na itosotoso ni cakacaka. Ke mani dua vei kemuni na wilika tiko na cau qo e bau volekati Somerset, bau gade mada vei Tama i Maikeli, au kila ni na taleitaka sara vakalevu!

Ia, sa vinaka, meda sa lesu tale ina yaca ni noda vanua domoni qo, o Viti, kei na taro levu se vu sara mada mai vei.

Au kila ni tiko na kena italanoa kilai levu – e dau vulici tale beka ga ena ivolanivuli – ia au sega ni vakabauta ni kena itukutuku dina, me vaka au na qai vakamacalataka vakamalua yani.

Koya gona, au sa sureti kemuni kina meda vodo vata ena idinicavu mai na Wainiki – se sa yaco beka kina na gaunisala ni lori? Au sega ni kila – meda sa gade mada i Navuloa.

E sega so ni dau rogo nikua o Navuloa.

E toka ga ena vu ni ucui Kaba, volekati Kalili kei Daku.

Ena dua na drau vakacaca na yabaki sa oti, a dau rogo o Navuloa ni tu kina na koronivuli levu ni Lotu Wesele, dau vakatokai me ?Vulilevu?. Na koronivuli qo a se tauyavu sara mai Mataisuva, volekati Vutia, ena dakunikuila, qai toki i Rijimodi mai Kadavu. Ena 1873 – ni vo toka ga e dua na yabaki me vakarewa na kuila vakaperitania – sa qai toki kina na Vulilevu i Navuloa, a mani tu kina me yacova ni qai toki i Davuilevu, ena 1908.

O Navuloa gona na isevu ni koronivuli torocake ni iTaukei. Era vuli kina na ivakavuvuli kei na italatala, me vakataki ira na lai kaulotu i Niuperitania kei Papua Niukini.

E sega gona ni vaka na ?wilivola? e dau caka tu ena veikoro, me vulici wale ga kina na wilivola kei na lotu.

E sevutaki tale ga kina na vuli ena lesoni tale eso, wili kina na itukutuku makawa ni noda vanua. Erau kena qasenivuli liu ena gauna ya e rua na italatala kilai levu – o Misi Faisoni (Lorimer Fison) kei Misi Kere (Jesse Carey).

E dua dina na itavi levu rau a bolea na turaga qo, me rau vola na isevu ni ivola ni itukutuku makawa kei Viti, mera vuli kina na gonevuli mai Navuloa.

Kena seva ga ni sega tu na itukutuku me baleta na tawavanua e Viti. Rau a vakatarogi ira na nodrau itokani, rau vakatarogi ira na gonevuli (e yacadra wale ga na ?gonevuli? – e levu vei ira era sa kenaturaga!).

Ia e sega ni dua e sauma rawa na taro, se o cei a tawavanua e Viti, ena gauna cava, se ra lako mai vei.

Nikua e sega ni dua e kurabui kina, baleta nida sa kila ni sa tolu na udolu na yabaki na kena tawa tu na noda vanua – sa rauta dina me sa yali na kena itukutuku!

Rau sa mani lewa na turaga ni Bolatagane qo me rau sa bulia mada ga e dua na italanoa ni tawavanua. Rau nanuma ni kai Viti e via vaka na kai Aferika, rau mani tekivutaka na nodrau italanoa mai Aferika.

Rau qai bulia na italanoa ni nodratou soko mai na ?vu? ena waqa na Kaunitoni, rau qai semasema vata na italanoa buli qo kei na italanoa dina eso e noda vanua, me vaka na itukutuku kei Degei mai Nakauvadra.

Ena qai tomani tale yani