Eda sa mua tiko kivei?

Update: 10:33AM ESA koto oqo era na i kuri ni tukutuku nei Turaga ni ovisa vakacegu Wiliame Vereivalu Rabunebune na turaga ni Vunaqumu/Nakurukuruvakatini mai na koro o Korovou e Wainimala e na loma ni yasana o Naitasiri, ni wiliwili sara yani.

Ena macawa sa oti e vakaraitaka o Rabunebune ni ratou sa tawana rawa tiko na qele mai Waitaqolo ena 1954 ka ni sa lala tu ka sega tale ni dua e a tiko e keya, ka koro duadua e voleka ko Serea Waimaro.

Ni sa toso tiko na rarama vakavuli kei na kila vakacakacaka, au sa qai vulica rawa na vakasama kei na i tuvatuva oqo ka ra vakatoka na vavalagi na yavutu e tolu oqo

1.written geneology, 2. stories documented, 3. history preserved.

Oqo na vuna, kau vakamacalataka yani kina e na 2011, na neitou yavusa levu ko Vunaqumu e na nodra biubiu mai ka tawana taumada na uluniwai na Wainimala ka nodra i liuliu mai ko Ro Delaivunaqumu ka qai mai kena kawa ko Ratu Nawaqaliqali na turaga ka ciqomi Rev. Tomasi Peka kei na lewe ciwa tale e na kau lotu kina loma ni vanua.

O ira oqo era moce ka qaravi vinaka sara e na 18/7/1867 kina mataka ni 20/7/1867 me ra na biubiu e na mataka lailai ki Navosa ka qai laki labati e na 21/7/1867 e na mataka ni Siga Sade (Sunday) na vale vakaturaga tale ga oqo e tau kina na vosa oqo. Sa voleka vei au ko lomalagi, ka yawa vei au ko Davuilevu ena vuku ni nona tarovi mai vua, na turaga ko Ratu Nawaqaliqali me suka tale ki Davuilevu e na siga Vakaraubuka 19/7/1867 ka ni sa voleka ka yawa ki liu ko Navosa ki Vuda sara.

Ena loma ni vale talega oqo e a volai kina e rua na i vola, e dua vei Radini Talatala Mrs A. Baker kei nai Talatala Rev. J Carrey mai Rewa.

Nai vola ruarua oqo e qai yaco dina ena i ka 21/7/1867 na siga talega oqori e sega ni kilai ni sa labati talega kina ko Rev. Baker.

Ea vakayacori na gagadre titobu nei Rev. Baker na turaga ko Ratu Nawaqaliqali me vaka ni vola oqori esa bula sara tu ga oqo e na kena vale.

Na yavusa levu oqo era qai mai tawase na kawa ulumatua eratou tawana toka na nodra yavutu mai Nakurukuruvakatini e Wainimala, 2. Naitaubale mai na uluniwai na Navua, Naqarawai, Naraiyawa ka so e ratou tiko e Saliadrau (Nakurukuruvakatini)

3. Naitavuni mai na uluniwai na Waidina, Naseuvou kei Delailasakau

4. Vatukubu ka ratou tiko talega mai na uluniwai na Wainimala na vanua oqo e a rogo talega ena i valu ni lotu e na 1868 Epereli, ka a vakadrukai kina na mataivalu nei Ratu Cakobau e na nona lakova cake na Rewa River kei na uciwai na Wainimala me laki taroga na dra nei Rev. Baker.

E a qai yaco koso na i valu levu oqo e Vatukubu, Nakurukuruvakatini ka sa yawa mai cake sara ko Navatusila nai karua ni mataivalu ka rau liutaka ko Mr Thurston kei Ratu Epeli Nailatikau ra dro koso mai ni ra sa mate e ono sagavulu vakacaca na tamata ni valu e na ligadratou na Naitaubale kei Naitavuni ka wili eke ko Naleya.

Ni da sa tiko ga e na i tukutuku makawa ni yavusa kei na matavuvale na Turaga tukaqu ko Ratu Alivereti Vereivalu ena 1923, a valataka saraga vakadodonu, savasava na neimami qele kece na mataqali sivia na walu e na yavusa levu ko Nakurukuruvakatini e na Veitarogi Vanua ka a caka mai Serea, Waimaro, Naitasiri e na mata ni Turaga Talai era sa bale, ko Ratu Sir Lala Sukuna.

Ni oti na Veitarogi Vanua e rau qai lululu kei na Turaga Talai ka tukuni mai vua na vosa oqo, sa laki vakacegu yani qele dina.

E qai mai kune e muri e na tukutuku ni yavusa levu oqo ena taudaku ni Veitarogi Vanua ea tukuni talega vua na vosa oqo- A cava o sega ni valataka kina nai tutu vakatui ni yavusa levu oqori- qai sauma na turaga na tukaqu, o au na kawa ni gone, meu kua ni kocova- au saga madaga meu kawa levu ka ra vuli vinaka na noqu kawa.

Na vosa vakayalomatua ka rai yawa oqori mai na lewe tolu ga na turaga, sa yacova mai na lewe 265 ka bula tu, e na gauna saraga oqo ka sa mai rawati eso na koroi, cakacaka vinaka kei na voli vale e na veikoro lelevu ka ra cici tiko e vica na keria tolu na tani, four wheels, kei na vica na tekisi kei na motoka vakaitaukei ka so sara na nodra kawa era sa tu ka lewe ni vanua tu mai Niu Siladi, Ositerelia, Igiladi, Amerika kei Jamani.

Sa mai lisitaki talega e va na vanua ni teitei kei na susu manumanu ka ra sa cici tu ena gauna sara ga oqo ka ra tara tu kina na veivale tudei.

Na valataki ni qele, tutu ena dodonu kei na savasava sa solia sara ga mai na turaga levu oqo mai lomalagi na nona veivakalougatakataki, solisoli loloma, yalo vuku ka yalomatua kei na vakacegu dina ena noqu dau vakarogo i talanoa toka ena bure vakaviti kei na tatalai, wili eke na noqu sagata meu vaqara i tukutuku ena vei vurevure ni tukutuku ka ra tu oqo.

Sa qai vakadeitaka na veika dina au vaqara ka yavutaka mai e na tolu na yavu lelevu ka sa tukuni oti mai liu.

Ni ra sa mai bale, na turaga tukaqu e na 25/3/1975 sa kabi vinaka tu e na noqu vakasama nai tukutuku kece au rogoca mai kau sa bulia sara ga mai keya meu na vola ka vakamuria tiko mada na veika ena vauca na neitou mataqali kei na yavusa.

Ni qai rogovaki mai na tauri ni qele mai Monasavu e na 1978, kena sainitaki na qele oqo e na 1979 sa uqeti tiko na yaloqu, meu na vakamuria mada me yacova sara na 1980, e na noqu tiko e na minisitiri ni veitaqomaki (Home Affairs)sa qai kunei mamaca tu eke ni tolu na mataqali ni noqu yavusa na nodratou qele e sega ni dua e sainitaka na kena veivakadonui e na 20/7/1979 me vaka ni yawa sara mai cake na noqu vanua ka sa yaco ga e Serea na sala ni lori, au dau tovolea meu vakasokumuna nai tukutuku e tauri rawa.

Ena qai tomani tale yani.